Muzeum Narodowe – czyli jakie? Muzea Islandii

Jako Warszawianka na hasło „Muzeum Narodowe” myślę: Matejko, sztuka średniowieczna, Faras.  Jako wielokrotnie odwiedzająca muzea narodowe w innych polskich miastach – Krakowie, Gdańsku, Poznaniu, Wrocławiu, Szczecinie – kojarzę te kolekcje głównie z malarstwem, grafiką i rzeźbą.

Zbiorami z przekroju całej historii sztuki: od starożytnej, po współczesną. Dziełami tak polskich, jak i zagranicznych artystów. Muzeum Narodowe – czyli muzeum sztuki. Co jednak spotykam w islandzkim Muzeum Narodowym (Þjóðminjasafn Íslands)? Znaleziska archeologiczne, dokumenty, wypchane okazy lokalnej fauny, pamiątki przeszłości. Są też dzieła sztuki, ale stanowią tylko margines kolekcji; gmach przy Suðurgata w Reykjaviku jest bowiem bardziej muzeum historycznym, niż galerią sztuki.

Listasafn Íslands 135 ára – ókeypis aðgangur | Fréttir | Listasafn ...
źródło: www.listasafn.is

Bywalec reykiawickich muzeów powinien od razu mnie sprostować: jest przecież w stolicy Islandii także Narodowa Galeria Sztuki, Listasafn Íslands. Islandczycy mają więc zarówno Muzeum Narodowe, jak i Galerię Narodową, gdzie podział charakteru kolekcji wydaje się jasny: w pierwszym zabytki historyczne, w drugim dzieła sztuki. Polskie wyobrażenie o muzeum narodowym jest zgoła inne: we wszystkich sześciu przypadkach są to przede wszystkim kolekcje obrazów i rzeźb, a nie pamiątek historycznych. Są też narodowe galerie sztuki (takie jak Zachęta czy krakowskie Sukiennice), ale właściwie brakuje w Polsce solidnego odpowiednika Þjóðminjasafn Íslands. Wszystkie historyczne pamiątki polskie rozproszone są po całym kraju; w skarbcu na Wawelu, w miejskich muzeach historycznych (jednak z nazwy nie narodowych), w zamkach i pałacach udostępnionych dla zwiedzających.

Narodowe Muzeum Islandii- Þjóðminjasafn Íslands – ICELAND NEWS
źródło: https://icelandnews.is/

Cały ambaras tkwi nie w logistyce muzealnej czy rozmiarze i charakterze zbiorów obu krajów, ale z nazw instytucji, i ich różnych tłumaczeń. Nazwy obu wymienionych muzeów islandzkich tłumaczymy jako „Narodowe” poprzez ich oficjalne angielskie nazwy, jednak w oryginalne mamy po prostu „Íslands”, czyli: islandzkie, należące do Islandii. Natomiast ukryte w oryginalnej nazwie „safn” oznacza zbiór, kolekcję (Listasafn = Kolekcja Obrazów, Þjóðminjasafn = Zbiory Dziedzictwa Narodowego), nie ma więc większej dystynkcji między muzeum a galerią. Angielska, a za nią polska nazwa została więc dostosowana do światowych standardów, gdzie nadrzędną nazwą instytucji muzealnej pozostaje muzeum (z greckiego „świątynia, siedziba muz”). Dla tłumacza „Íslands” oznacza tyle, co „narodowe”, choć jak się zastanowić, nie jest to jednak to samo.

Narodowe – czyli jakie? Warszawskie muzeum powstało w roku 1862 jako Muzeum Sztuk Pięknych i zostało przemianowane na „Narodowe” dopiero w 1915 roku. Gdańskie było najpierw Muzeum Miejskim, wrocławskie – Państwowym, szczecińskie – Muzeum Pomorza Zachodniego, poznańskie również otrzymało miano Narodowego kilka dekad po otwarciu. Pierwszą instytucją „Narodową” było muzeum w Krakowie – założone w 1879, wówczas z siedzibą w Sukiennicach. Pozostałe instytucje otrzymały nazwę „Narodowe” dopiero w XX wieku (najpóźniej w przypadku Gdańska, bo dopiero w 1972 roku). W głównej mierze proces nadawania poszczególnym kolekcjom miana „narodowych” miało związek z ważnymi wydarzeniami w historii Polski, być może miało również charakter propagandowy. Narodowe, czyli polskie, nasze, wspólne. Na złość zaborcom czy komunistom.

Wnętrze Muzeum Narodowego w Reykjaviku.

Słowo „naród” ma specyficzną konotację. Większość słownikowych i encyklopedycznych definicji podaje, że to „ogół mieszkańców pewnego terytorium mówiących jednym językiem, związanych wspólną przeszłością oraz kulturą, mających wspólne interesy polityczne i gospodarcze”. Tym samym muzeum narodowe to takie, które reprezentuje przeszłość i wspólnotę narodową poprzez gromadzone zbiory. Wówczas bliżej tej definicji byłoby islandzkie Muzeum Narodowe, którego wizyta pozwala nam prześledzić dzieje Islandii i proces budowania się narodowej tożsamości. Polski charakter tych muzeów sugerowałby, że dziedzictwo narodowe równa się sztuce narodowej, a więc wizje artystów są bardziej reprezentatywne dla historii Polski niż dokumenty, mapy i pamiątki historyczne. Zważywszy na złożoność dziejów polskich, w tym dominację narracji (neo)romantycznych w historii Polski, nie dziwi mnie, że muzeum narodowe to takie, które prezentuje malarstwo historyczne i dzieła największych polskich malarzy. Jeśli popatrzymy na polskie podręczniki historii, często ilustrowane są obrazami Matejki czy Kossaków. Obowiązujący w wyobraźni zbiorowej wygląd twarzy polskich władców również opiera się na wizji artysty: słynnym poczcie królów polskich pędzla Marcello Bacciarellego z Zamku Królewskiego, czy serii portretów autorstwa Jana Matejki. Jak uczymy się w szkole: nie byłoby Polski i zachowanego języka, tradycji bez artystów, którzy poprzez sztukę zachowywali pamięć o przeszłości. Być może właśnie dlatego w naszych muzeach narodowych pokazuje się obrazy, a nie wypchane zwierzęta.

Islandczycy pojmują jednak naród inaczej. Ich historia różni się od polskiej, a jednak oba kraje łączy długa zależność od innych państw, w Islandii sytuacja ta trwała nawet znacznie dłużej, niż w Polsce. Islandzka Listasafn Íslands została założona w 1884 roku z pobudek patriotycznych przez Björna Bjarnarsona, Islandczyka mieszkającego w Kopenhadze. Celem Bjarnarsona było utworzenie w Reykjaviku kolekcji sztuki narodowej, islandzkiej, choć paradoksalnie początkowo zbiory składały się wyłącznie z obrazów Duńczyków, którzy podróżowali na Wyspę by malować przyrodnicze cuda Islandii dla duńskiego króla.  Również z Kopenhagą łączą się początki Þjóðminjasafn, Muzeum Narodowego, powołanego w 1863 roku. Pierwszy kurator, Jón Árnarson, objął pieczę nad zbiorami, które pierwotnie przechowywano w stolicy Danii. Były to przede wszystkim manuskrypty i antyki, dlatego do 1911 muzeum nosiło nazwę Kolekcji Antykwarycznej. Dominantą kolekcji do dzisiaj są sagi (saga to zresztą po islandzku „historia”) i inne muzealia związane ze słowem, np. średniowieczne drzwi z Valþjófsstaður, ilustrujące historię o rycerzu i lwie. Można tu też oglądać zabytki z czasów wikingów czy islandzkie stroje ludowe.

Fragment kolekcji Muzeum Narodowego w Reykjaviku.

Muzeum narodowe – czyli jakie? Zarówno dla Polaków, jak Islandczyków tego rodzaju instytucja jest miejscem budowania tożsamości narodowej, skarbnicą symboli i archetypów, pamięcią o bohaterach czy ważnych postaciach literackich. Choć polskie i islandzkie wyobrażenie „muzeum narodowego” nie jest styczne, punktem zbiegu jest tutaj przede wszystkim funkcja placówki. Zarówno dzięki obrazom, jak i przedmiotom codziennego użytku zwiedzającym opowiada się historię kraju, budując narrację w sposób chronologiczny, często subiektywny, pokazujący dany naród z własnej perspektywy. Jest więc jednak w tym sposobie myślenia jakieś podobieństwo.

Czytaj więcej:

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci.

You need to add a widget, row, or prebuilt layout before you’ll see anything here. 🙂

Domy-muzea artystów nordyckich cz. 1 🏛

W Szwecji i Danii znajdziemy wiele domów artystów, w których niegdyś znajdowały się też ich pracownie. Dzisiaj są to muzea, ale również nierzadko miejsca pochówku tych artystów. Te świątynie ich sztuki można dzisiaj zwiedzać.

Czy wiesz, że…

🏛 koncept muzeów-domów artystów był bardzo popularny szczególnie w XIX wieku? Tradycja sięga jednak znacznie dalej i można o niej poczytać w szerszym kontekście w książce prof. Andrzeja Pieńkosa

🏛 jednym z powodów, dla których Duńczycy postawili Thorvaldsenowi muzeum jeszcze za jego życia było przywiezienie wszystkich prac rzeźbiarza z Rzymu na stałe do Kopenhagi?

🏛 Carl Larsson opublikował aż cztery albumy z akwarelami ukazującymi życie jego rodziny w Sunborn? Pierwszy to najpopularniejszy W domu (Ett hem, 1899), a później ukazały się jeszcze: Larssonowie (Larssons , 1902), Moja mała farma w Spadarfvet (Spadarfvet – mitt lilla lantbruk, 1906), Ku słonecznej stronie (Åt solsidan, 1910).

🏛  farmę Spadarfvet Larsson kupił za pieniądze, które otrzymał z realizacji fresków dla Muzeum Narodowego w Sztokholmie? W Sundborn pracował też nad ostatnim, Midvinterblot, którego szkic przez wiele lat znajdował się właśnie w Lilla Hyttnäs.

🏛 wiele z rozwiązań zastosowanych przez Carla i Karin Larssonów w Lilla Hyttnäs zainspirowało skandynawski wystrój wnętrz? Niektóre meble projektu Karin były nawet dostępne w ofercie IKEA.

🏛  Anders Zorn był jednym z najlepiej zarabiających artystów szwedzkich przełomu wieków? Malował portrety członków rodziny królewskiej, polityków, celebrytów, a zamówienia realizował nawet w Stanach Zjednoczonych. Swój majątek i pozycję manifestował właśnie w domu-pracowni w Mora.

🏛  Książę Eugeniusz (Prins Eugen Bernadotte) jest krewnym dzisiejszej rodziny królewskiej Szwecji? Sam nigdy się nie ożenił ani nie miał dzieci, dlatego swój prywatny majątek przepisał w testamencie państwu. Raz w roku król Carl XVI Gustaf z żoną Silvią składają kwiaty na grobie malarza.

🏛  Anna Ancher była córką Erika Andersena Brønduma, właściciela Brøndums Hotel w którym zatrzymywali się artyści z kolonii Skagen? Młodsza od Michaela Anchera o 10 lat, poślubiła go mając 21 lat.

🏛  Michael Ancher był prowodyrem kolonii w Skagen i zachęcał swoich kolegów z Kopenhagi do letnich plenerów na północy Danii? Był on też jednym z pierwszych, którzy osiedlili się w tym mieście na stałe.

🏛 Muzeum w Skagen (Skages Kunstmuseum) ma trzy oddziały? Składają się na niego Dom Ancherów, Dom Drachmanna oraz gmach główny Muzeum Skagen z rekonstrukcją słynnej sali jadalnej z Brøndums Hotel, w której znajdziemy portrety wszystkich członków kolonii. 

Więcej o wymienionych artystach dowiesz się z filmu na kanale Utulę Thule mówi o sztuce Północy:

https://www.youtube.com/watch?v=6cJwKBJ3izo&t=361s

OBRAZY I ZDJĘCIA UŻYTE W FILMIE

  1. Zdjęcia gmachu Muzeum Thorvaldsena, źródło: www.thorvaldsensmuseum.dk
  2. Zdjęcia fryzu Jørgena Sonne, źródło: www.thorvaldsensmuseum.dk
  3. M. Gottlieb Bindesbøll, Thorvaldsens Museum, Plan piętra, 1839, źródło: RisearchGate.net.
  4. Constantin Hansen, Thorvaldsens Museum set fra Nybrogade, 1858, Thorvaldsens Museum, Kopenhaga.
  5. Stara grafika przedstawiająca dziedziniec Muzeum Thorvaldsena, 1860, źródło: Wikimedia Commons.
  6. Zdjęcia gmachu i wnętrz Lilla Hyttnäs, źródło: www.carllarsson.se/en
  7. Carl Larsson, Chatka (szw. Stugan), ok. 1895, Nationalmuseum, Sztokholm, źródło collection.nationalmuseum.se 
  8. Carl Larsson, Stara Anna (szw. Gamla Anna), między 1890 a 1899, Nationalmuseum, Sztokholm, źródło collection.nationalmuseum.se
  9. Carl Larsson, Leniwy zakątek (szw. Lathörnan), 1894, Nationalmuseum, Sztokholm, źródło Wikipedia Commons
  10. Carl Larsson, Ukwiecone okno (szw. Blomsterfönstret), 1894, Nationalmuseum, Sztokholm, źródło Wikipedia Commons
  11. Carl Larsson, Kiedy dzieci pójdą już spać (szw. När barnen lagt sig), 1895, źródło Wikipedia Commons
  12. Carl Larsson, Moi przyjaciele: stolarz i malarz, 1905, Åt solsidan.
  13. Carl Larsson, Imieniny (szw. Namnsdag på härbret), 1898, źródło: Wikimedia Commons.
  14. Carl Larsson, Pokój mamy i małych dziewczynek ( szw. Mammas och småflickornas rum), 1897, źródło: Wikimedia Commons.
  15. Carl Larsson, Kąt wstydu (szw. Skamvrånav), 1894, Nationalmuseum, Sztokholm.
  16. Zdjęcia gmachu i wnętrz Domu Andersa Zorna, źródło: zorn.se
  17. Wnętrze domu Paula Petera Rubsena, źródło: https://www.rubenshuis.be/
  18. Zdjęcie gmachu Waldemarsudde oraz całego kompleksu, źródło: Wikimedia Commons.
  19. Ferdinand Boberg, Projekt Waldemarsudde, 1903, źródło: Wikimedia Commons.
  20. Wnętrza Waldemarsudde, Foto: Anders E Skånberg, źródło: www.waldemarsudde.se/
  21. Wnętrza Waldemarsudde: Galleriet. Foto: Lars Engelhardt, źródło: www.waldemarsudde.se/
  22. Wnętrza Wlademarsudde: Biblioteket i prinsens sällskapsvåning, Foto: Anders E Skånberg, źródło: źródło: www.waldemarsudde.se/
  23. P.S. Krøyer, Sølvbrudeparret Michael og Anna Ancher, 1905, Skagens Museum, Skagen.
  24. Zdjęcia wnętrza Anchers Hus: jadalnia, JERRYE & ROY KLOTZ MD, źródło: Wikimedia Commons.
  25. Anna Ancher, Pogrzeb (duń. En begravelse), 1891, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga.
  26. Anna Ancher, Słońce w niebieskim pokoju. Helga Ancher robiąca na drutach w babcinym pokoju (duń. Solskin i den blå stue. Helga Ancher ved strikketøjet i bedstemoders stue), 1891, Skagens Museum, Skagen.
  27. Zdjęcie gmachu Anchers Hurs oraz Saxilds gaarden, źródło: Wikimedia Commons.
  28. Wnętrza Anchers Hus: źródło: skagenskunstmuseer.dk/museer/anchers-hus/
  29. Archiwalne zdjęcie Ancherów oraz malarzy ze Skagen, źródło: skagenskunstmuseer.dk
  30. Zdjęcia Muzeum Thorvaldsena oraz Waldemarsudde ze zbiorów prywatnych.

Czytaj więcej:

Nie tylko Vasamuseet i Abba Museum. Muzea sztuki na Djurgården

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci.

Nie tylko Vasamuseet i Abba Museum. Muzea sztuki na Djurgården

Djurgården to, poza Gamla Stan, bodaj najpopularniejsza destynacja turystyczna stolicy Szwecji.

Często jednak zwiedzający ograniczają się do „hitów” proponowanych przez kolorowe przewodniki (Vasamuseet, Abba Museum, Skansen, Gröna Lund), kierując się trasą tramwaju ułatwiającą dostęp do tych najbardziej znanych atrakcji. Jeśli jednak lubisz miejsca mniej sztampowe, nie przepadasz za tłumami albo po prostu zwiedzasz Sztokholm po raz kolejny i szukasz inspiracji na nowe punkty w programie, proponuję Ci moje ulubione miejsca na Djurgården, mianowicie: muzea sztuki. Wizyta w nich będzie nie tylko świetnym doznaniem estetycznym, ale też sporą lekcją historii miasta na przełomie XIX i XX wieku.

Prins Eugens Waldemarsudde

Tramwaj numer 7 zawiezie nas najdalej do Waldemarsudde, rezydencji Księcia Eugeniusza, najmłodszego syna króla Szwecji Oskara II. Prins Eugen był malarzem i kolekcjonerem sztuki, a jego imponującą kolekcję obrazów i rzeźb przełomu XIX i XX wieku można oglądać w przepięknie urządzonych i zaprojektowanych przez księcia wnętrzach wilii z tego okresu. Zanim wejdziemy do środka dzisiejszego muzeum, możemy zachwycić się ogrodem pełnym kwiatów (częścią kompleksu jest bowiem także ogród botaniczny) i rzeźb dłuta najważniejszych artystów końca wieku (Auguste Rodin, Antoine Bourdelle czy Carl Milles). Sama willa z oryginalnymi wnętrzami uzupełniona jest o dobudowany później pawilon mieszczący liczne zbiory muzeum, prezentowane na wystawach czasowych. Warto wizytę zacząć właśnie tam, bo we współczesnych wnętrzach świetnie prezentują się obrazy młodszego pokolenia (De Unga), których prace kupował książę pod koniec swojego życia. Można więc trafić na wystawy szwedzkiej awangardy lat 20. i 30. albo retrospektywy twórczości takich artystów jak  Sigrid Hjertén czy Isaac Grünewald. Dopiero później przechodzimy do właściwej części wilii, w której czuć jeszcze dawną obecność księcia. A to za sprawą pięknych mebli, tkanin, imponującej biblioteki oraz licznych kwiatów w zaprojektowanych przez artystę doniczkach – wszystko niemal tak, jakby właściciel nadal tu mieszkał. W kilku salach prezentowane są tak obrazy księcia (w tym słynne “Chmura” i “Stary Zamek” w jadalni), oraz płótna jego kolegów z Konstnärsförbundet, słowem: najwspanialszych artystów tego czasu. Nad kominkiem wisi “Wodnik” Ernsta Josephsona, a po drugiej stronie salonu portrety członków rodziny królewskiej pędzla Andersa Zorna. Poza obrazami olejnymi można w kolekcji księcia podziwiać również grafiki, rysunki i fotografie.

Wnętrze rezydencji Księcia Eugeniusza, Waldemarsudde.
Obraz Carl Larssona z kolekcji Księcia Eugeniusza.

Thielska Galleriet

Przez piękne lasy królewskie, idąc dalej w głąb wyspy, dojdziemy w końcu na jej drugi kraniec, gdzie znajduje się Thielska Galleriet. Można dostać się tutaj także autobusem, albo promem z przeciwnego brzegu zatoki. Kolekcja Ernesta Thiela to drugi znakomity zbiór prac artystów skandynawskich końca wieku. W eleganckim pałacyku inspirowanym wiedeńską secesją ten sztokholmski bankier zgromadził bowiem prace Edvarda Muncha, Brunona Liljeforsa, Augusta Strindberga, Karla Nordströma, Carla Larssona czy Eugène’a Janssona. Zapełniające całe ściany pejzaże i sceny symboliczne stanowią świetną panoramę stylu Paryskich Chłopców (artystów szwedzkich, którzy wyjechali na studia do Paryża), jak i nastrojów panujących w środowisku artystów skandynawskich końca wieku (w kolekcji można również oglądać twórczość pisarzy tego okresu, np. listy od Hjalmara Söderberga). Sztokholmski bankier był mecenasem i przyjacielem wielu artystów, a najbliższe związki odbijają się w proporcjach zbiorów; w Thielska znajduje się największa kolekcja obrazów Eugène’a Janssona, w tym jego słynnych błękitnych obrazów Sztokholmu. Wizytówką galerii jest natomiast „Rycerz i młoda dziewczyna”, płótno Richarda Bergh, jeden z najbardziej kontrowersyjnych i zagadkowych obrazów symbolicznych epoki.

Thielska Galleriet z zewnątrz.
Obraz Richarda Bergh.
Akwarele Carla Larssona
Obraz Eugène’a Janssona.

Liljevalchs Konsthall

Po spacerze królewskimi lasami możemy wrócić do pętli tramwajowej i udać się z powrotem do bardziej zabudowanej części wyspy. Warto zatrzymać się jeszcze na przystanku Liljevalchs/Gröna Lund i udać do Liljevalchs Konsthall. Galeria Sztuki ma swoją nazwę po Carlu Frederiku Liljevalch, przemysłowcu, który w sfinansował wniesienie tej instytucji. Powstała w 1916 roku, była to pierwsza publiczna i niezależna galeria sztuki nowoczesnej, prezentująca prace współczesnych artystów do dzisiaj, m.in. na corocznym Salonie Wiosennym. Liljevalchs Konsthall szybko stała się jednym z centralnych miejsc kulturalnych stolicy, wystawy przyciągały liczną publiczność, nie tylko stale interesującą się sztuką. Dzięki prasie i znanym stałym bywalcom, miejsce stało się też świetnym początkiem kariery dla wschodzących artystów. Ze względu na niezależny charakter instytucji, prezentowane tutaj dzieła były świeże i nowatorskie, tak jak pierwsza wystawa kubistyczna w Szwecji, która wzbudziła liczne kontrowersje. Obecnie można tu oglądać przede wszystkim sztukę współczesną, choć tak architektura budynku, jak i stojąca przed nim rzeźba Carla Millesa „Łucznik”, przypominają długą tradycję instytucji i jej rolę w rozwoju sztokholmskiego rynku sztuki.

Twórczość wielu wymienionych w tekście malarzy można podziwiać również w niedawno otwartym na nowo Nationalmuseet (Muzeum Narodowym), znajdującym się niedaleko Djurgården, natomiast sztukę współczesną znajdziemy w Moderna Museet, również w zasięgu kilkunastominutowego spaceru. Znacznie dalszą, ale zdecydowanie wartą wysiłku, wycieczką będzie ta do Millesgården, czyli muzeum rzeźb Carla Millesa.

Millesgården, ogród z rzeźbami Carla Millesa.

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci.

10 malarzy norweskich wartych poznania 🇳🇴

Malarze norwescy to nie tylko Munch. A nawet jeśli pojawia się w moim zestawieniu, to zilustrowany przykładami jego mniej znanych obrazów. O fiordach, białych nocach, życiu wsi oraz symbolach ważnych dla kultury norweskiej, które pojawiają się w twórczości wybranych przeze mnie 10 norweskich malarzy.

Czy wiesz, że…

🇳🇴 malarze norweskiego romantyzmu inspirowali się przede wszystkim twórczością niemieckiego artysty Caspara Friedricha? Przez to w twórczości Johna Christiana Dahla oraz Pedera Balke tak częsty jest motyw blasku księżyca czy ostrych skał.

🇳🇴 Peder Balke był jednym z niewielu artystów, którzy w połowie XIX wieku widzieli Północ Europy na własne oczy? wspomniany już Friedrich często malował północne krajobrazy, ale bazował wyłącznie na opowieściach innych i własnej wyobraźni.

🇳🇴 w XIX wieku wielu malarzy zwróciło się ku norweskiej wsi, ponieważ w kulturze chłopskiej upatrywano źródeł tożsamości norweskiej? Stroje ludowe (bunad) czy wiejskie sceny rodzajowe stały się ulubionymi tematami również wśród naturalistów tworzących w latach 80. tego stulecia.

🇳🇴 w twórczości wielu norweskich artystów znaleźć można odniesienia do kultury wikińskiej? Malarze różnych okresów i kręgów chętnie sięgali po motywy kościołów słupowych, średniowiecznych tapiserii czy motywów z sag oraz mitologii.

🇳🇴 lato 1886 roku jest w norweskiej historii sztuki nazywane latem we Fleskum? Fleskumsommeren to pejzaże malowane przez artystów takich jak Eilif Peterssen, Kitty Kieland czy Christian Skredsvig i przedstawiają typowe dla Północy białe noce letnie.

🇳🇴 żona Christiana Krogha, Oda, również była malarką? Jej obrazy, o wiele pogodniejsze i bliższe symbolizmowi, często przedstawiają wnętrza domu oraz sceny rodzajowe z matkami i dziećmi.

Więcej o wymienionych artystach dowiesz się z filmu na kanale Utulę Thule mówi o sztuce Północy:

https://www.youtube.com/watch?v=OAz9I_rZk94

OBRAZY I ZDJĘCIA UŻYTE W FILMIE

  1. Edvard Munch, Madonna anagoria, 1894, Hamburger Kunsthalle
  2. Edvard Munch, Lęk (norw. Angst), 1894, Munch Museum, Oslo.
  3. Edvard Munch, Popioły, 1895, Nasjonalgalleriet, Oslo
  4. Edvard Munch, Śmierć i dziecko, 1899, Munch Museum, Oslo.
  5. Edvard Munch, Śmierć w pokoju chorej, 1893, Munch Museum, Oslo.
  6. Edvard Munch , Rozpacz, 1894, Munch Museum, Oslo
  7. Edvard Munch , Zazdrość, 1895), KODE Art museums and composer homes
  8. Edvard Munch, Chora dziewczynka (norw. Syk pike), 1896, litografia, Lillehammer Kunstmuseum.
  9. Edvard Munch, Chore dziecko, 1907, Tate, London.
  10. Edvard Munch, Taniec życia, 1925, Munch Museum, Oslo.
  11. Edvard Munch, Krzyk (norw. Skrik), 1893, Nasjonalgalleriet, Oslo
  12. Edvard Munch, Melancholia (norw. Melankoli), 1892, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  13. Edvard Munch, Melancholia (norw. Melankoli), 1894–1896, Kunstmuseum, Bergen
  14. Edvard Munch, Miłość i ból, 1895, Munch Museum, Oslo.
  15. Theodor Kittelsen, Biały niedźwiedź: Król Valemon, 1912, kolekcja prywatna.
  16. Theodor Kittelsen, Skogstroll, 1890.
  17. Theodor Kittelsen, Wodnik (nor. Nøkken), 1904, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  18. Theodor Kittelsen, Skogtroll, 1906
  19. Theodor Kittelsen, Chłopiec na białym koniu (nor. Gutt på hvit hest), 1890-1909, Nordnorsk Kunstmuseum.
  20. Gerhard Munthe, W norze olbrzyma, 1892, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  21. Gerhard Munthe, W drugiej halli (norw. Den andra hallen), 1902-1904, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  22. Eilif Peterssen, Sommernatt, 1886, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  23. Gerhard Munthe, Åsmund går opp til døren i berget, 1902-1904, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  24. Peder Balke, Z Nordkapp (norw. Fra Nordkapp), 1840, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  25. Johan Christian Dahl, Ze Stalheimu (norw. Fra Stalheim, 1842, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  26. Peder Balke, Stetind i tåke, 1864, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  27. Gerhard Munthe, Wieczór w Eggedal (norw. Aften i Eggedal), 1888, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  28. Gerhard Munthe, Farma chłopska w Ulvin (norw. Bondehagen, Ulvin, 1889, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  29. Gerhard Munthe, Trzy świnie w świetle księżyca (norw. Tre griser i måneskinn, 1880, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  30. Gerhard Munthe, Skały. Z piosenki ludowej o Liti Kjersti (norw. Den bergtagne. Fra folkevisen om Liti Kjersti), 1928, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  31. Gerhard Munthe, Do Sag królewskich Snorre Sturlasona (norw. Til Snorre Sturlason, Kongesagaer, 1899, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  32. Gerhard Munthe, Mężczyźni torujący łódkę (norw. Gutter som tjærer en båt. Nevlunghavn), 1880, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  33. Gerhard Munthe, Ciemność (norw. Mørkredd), 1892, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  34. Gerhard Munthe, Z doliny Nitte (norw. Fra Nittedal), 1905, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  35. Håkonshallen i Bergen, zdjęcie: Petr Šmerkl, Wikipedia.
  36. Johan Christian Dahl, Zima w Sognefjorden (norw. Vinter ved Sognefjorden), 1827, 61,9 x 75,8 cm, Nasjonalmuseet, Oslo.
  37. Hans Gude, Adolph Tidemand, Procesja ślubna w Hardanger (norw. Brudeferd i Hardanger), 1848, Nasjonalmuseet, Oslo.
  38. Peder Balke, Widok z Finnmarku: Sam i jego renifer (norw. Landskap fra Finnmark med same og reinsdyr), ok. 1850, 18 × 26 cm Nordnorsk Kunstmuseum, Trømso
  39. Eilif Peterssen, Biała noc (norw. Sommernatt), 1886, Nasjonalmuseet, Oslo
  40. Christian Krohg, Walka o byt (norw. Kampen for tilværelsen), 1889, Nasjonalmuseet, Oslo.
  41. Gerhard Munthe, Zalotnicy/ Córy zórz polarnych (norw. Friere/ Nordlysdøtrene), 1897, Nasjonalmuseet, Oslo.
  42. Theodor Kittelsen, Wodnik (norw. Nøkken), 1904, Nasjonalmuseet, Oslo.
  43. Harald Sohlberg, Zimowa noc w górach Rondane (norw. Vinternatt i Rondane), 1913, Nasjonalmuseet, Oslo.
  44. Harald Sohlberg, Blask księżyca nad morzem , 1907, Nasjonalmuseet, Oslo.
  45. Harald Sohlberg, Promienie słońca, 1894, Nasjonalmuseet, Oslo.
  46. Harald Sohlberg, Biała noc, 1899Nasjonalmuseet, Oslo.
  47. Harald Sohlberg, Ulica w Røros (norw. Gate i Røros, 1903. 
  48. Da19Harald Sohlberg, Kwietna łąka na północy (norw. En blomstereng nordpå), 1905, Nasjonalmuseet, Oslo.
  49. Harald Sohlberg, Noc. Kościół w Røros  (norw. Natt, Røros kirke), 1903, Nasjonalmuseet, Oslo.
  50. Harald Sohlberg, Słońce popołudniowe (norw. Ettermiddagssol), 1895, Nasjonalmuseet, Oslo.
  51. Christian Krogh, Albertyna w poczekalni lekarza policyjnego, 1887, Nasjonalmuseet, Oslo.
  52. Artist:Christian Krohg, Chora dziewczynka (norw. Syk pike)1881, Nasjonalmuseet, Oslo.
  53. Creation date:Christian Krogh, Bohema (norw. Bohemer), 1885, Lillehammer Kunstmuseum.
  54. Christian Krohg, Śpiąca matka (norw. Sovende Mor), 1883, Kode 3, Bergen Art Museum.
  55. Christian Krohg, Leif Eriksson odkrywa Amerykę,  1893.
  56. Erik Werenskiold, Na równinie (På slätten), 1883, Göteborgs Konstmuseum.
  57. Erik Werenskiold, Pejzaż z koszącym siano (norw. Landskap med slåttekar), 1881, Nasjonalmuseet, Oslo.
  58. Erik Werenskiold, Pojenie konia (norw. Hesten vannes), 1882, Lillehammer Kunstmuseum.
  59. Erik Werenskiold, Pogrzeb chłopski (norw. En bondebegravelse), 1883-1885, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  60. Eilif Peterssen, Nokturn ( norw. Skognymf) , 1887, Nationalmuseum, Sztokholm.
  61. Eilif Peterssen, Wieczór. Sele Gedine na kopcu (norw. Kveld, Sele Gedine på haugen), 1896, kolekcja prywatna.
  62. Eilif Peterssen, Sevilosen, 1907.
  63. Eilif Peterssen, Poławiacz łososi (norw. Laksefiskeren), 1889.
  64. Kitty Kielland, Biała noc (norw. Sommarnatt), 1886, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  65. Christian Skredsvig, Chłopiec z fletem (norw. Gutten med Seljefløyten), 1889, Nasjonalgalleriet, Oslo. 
  66. Peder Balke , Zorza polarna i czterech mężczyzn w łódce (norw. Nordlys over fire menn i robåt), 1887, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  67. Peder Balke, Nordkapp, 1845, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  68. Hans Gude, Widok z Hardanger (norw. Fra Hardanger), 1847, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  69. Hans Gude, Molo w Feste obok Moss (norw. Kaien på Feste i nær Moss), 1898, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  70. Johan Christian Dahl, Widok na Hallingdal, 1844, Metropolitan Musuem of Art, Nowy Jork.
  71. Johan Christian Dahl, Feige Waterfall, Norway, 1848. 

Czytaj więcej:

Inne światło

Nordyckie chmuromalarstwo ☁️

Chmurobrazy Johana Christiana Dahla

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci.

Nordyckie ilustracje dla dzieci 📚

Autorzy nordyccy wyjątkowo często tworzyli dla dzieci. W twórczości wielu z nich pojawiają się grafiki lub rysunki przeznaczone do zilustrowania książek dla dzieci, a inni nawet pisali własne teksty z autorskimi ilustracjami. Większość z autorów ilustracji dla dzieci to kobiety.

Czy wiesz, że…

📚 pierwsza ilustrowana książka dla dzieci powstała w Szwecji w XVI wieku?

📚  na przełomie XIX i XX wieku aż 75% nordyckich ilustratorów książek dla dzieci były kobiety?

📚 dla wzrostu popularności ilustracji książki dziecięcej ważny był rozwój prasy, w tym okolicznościowe wydania specjalne, których okładki projektowali najważniejsi artyści?

📚 Astrid Lindgren współpracowała z dwiema ilustratorkami,  które są odpowiedzialne za wizualne wyobrażenie Pippi i Dzieci z Bullerbyn?

📚 Muminek był pierwotnie postacią satyryczną, zainspirowaną folklorem?

📚 w twórczości wielu malarzy i grafików powracają postaci trollów i elfów, które były popularnym motywem nie tylko w sztuce przeznaczonej dla dzieci?

Więcej o wymienionych artystach dowiesz się z filmu na kanale Utulę Thule mówi o sztuce Północy:

https://youtu.be/jqkLKNZ2V70

OBRAZY I ZDJĘCIA UŻYTE W FILMIE

  1. Elsa Beskow, Sagan om den lilla lilla gumman, ok. 1897, Foto: Anna Danielsson/Nationalmuseum, Sztokholm
  2. Elsa Beskow, Sof du lilla vide ung…, foto: Cecilla Heisser/ Nationalmuseum, Sztokholm
  3. Elsa Beskow, Mops lilla Olle i skogen gick, foto: Cecilla Heisser/ Nationalmuseum, Sztokholm
  4. Elsa Beskow, Ugglemots skola z serii Tomtebobarnen, foto: Cecilla Heisser/ Nationalmuseum, Sztokholm
  5. Elsa Beskow, Tomtebobarnen, ok. 1910, foto: Cecilla Heisser/ Nationalmuseum, Sztokholm
  6. Elsa Beskow, Blomsterfesten i täppan, 1914, okładka za www.bonniercarlsen.se
  7. Elsa Beskow, Alfabetet, źródło: www.bukowskis.se
  8. zdjęcia Elsy Beskow z rodziną i dziećmi, źródło: https://elsabeskow.se/
  9. Elsa Beskow, Olles skidfärd (Zimowa wyprawa Ollego), 1907
  10. Elsa Beskow, Solägget (Słoneczne jajo) okładka za: Zakamarki, przeł. K. Skalska, Poznań 2010
  11. Elsa Beskow, Vill du läsa? , 1935-1937
  12. John Bauer, Troll och Tuvstarr, 1915,
  13. John Bauer, Tuvstarr och Skutt i skogen, 1913, Jönköpings läns museum
  14. John Bauer,  Syrenkvist, 1901, Jönköpings läns museum
  15. John Bauer, Trollörten, 1912, Jönköpings läns museum.
  16. John Bauer, Bland Tomtar och Troll, 1912, okładka za: https://www.semic.se/
  17. John Bauer, One evening around midsummer, they went with Bianca Maria deep into the forest, 1913, źródło: Wikimedia Commons.
  18. John Bauer, Princess Tuvstarr gazing down into the dark waters of the forest tarn, 1913, źródło: Wikimedia Commons.
  19. John Bauer, God kväll, farbror! Hälsade pojken, z serii Pojken och trollen eller Äventyret, 1915.
  20. Theodor Kittelsen, Wodnik (nor. Nøkken), 1904, Nasjonalgalleriet, Oslo.
  21. Theodor Kittelsen, Skogtroll, 1906
  22. Theodor Kittelsen, Chłopiec na białym koniu (nor. Gutt på hvit hest), 1890-1909, Nordnorsk Kunstmuseum.
  23. Tove Jansson, Ilustracje do “Alicji w Krainie Czarów”, lata 60., źródłó: moomin.com
  24. Tove Jansson, Ilustracje do “Hobbita”, lata 60., źródłó: moomin.com
  25. Ilon Wikland, Bullerby II, 1947-1966
  26. Carl Larsson, Tzw. choroba, 1908, Museo Nacional de Bellas Artes, Argentina
  27. Carl Larsson, Karin i Brita, 1893.

W filmie użyto także dzieł, których prawa autorskie należą do Moomin Characters®,
okładek polskich wydań książek Elsy Beskow z wydawnictwa Zakamarki
oraz fotografii z kolekcji Nordiska Museet.

Czytaj więcej:

Top 10 malarzy szwedzkich

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci.

Top 10 malarzy szwedzkich 🇸🇪

Którzy malarze najlepiej oddali “szwedzkość”? Ci, w których twórczości znajdziemy szwedzkie krajobrazy, tradycje, sceny historyczne, a także najważniejsze wartości dla całego społeczeństwa szwedzkiego. Prezentuję mój subiektywny ranking malarzy ze Szwecji.

Czy wiesz, że…

🇸🇪 w drugiej połowie XIX wieku Szwedzi najchętniej podejmowali studia malarskie w Paryżu, a nawet stworzyli własną “kolonię” w podparyskim Grez-sur-Loing. To tam narodził się szwedzki impresjonizm.

🇸🇪 wielu ze studentów przebywających w ówczesnej stolicy sztuki było po powrocie nazywanych Parispojkarna – Paryskimi Chłopcami

🇸🇪 ci, którzy zasmakowawszy francuskiego modernizmu nie mogli odnaleźć się wśród konserwatywnego środowiska artystycznego Sztokholmu, założyli grupę Opponenterna, czyli Przeciwnicy, aby sprzeciwić się regułom akademickim i malować w nowy, nowoczesny sposób.

🇸🇪 wkrótce grupa niezadowolonych artystów, a więc m.in. Richard Bergh, Eugène Jansson, Ernst Josephson, Bruno Liljefors i Carl Larsson, założyła Związek Artystów (Konstnärsförbundet) w 1886 roku.

🇸🇪 do związku zapisało się również wiele kobiet-artystek, takich jak Hanna Pauli, Julia Beck, Hildegard Thorell, Emma Löwstädt-Chadwick, Anna Nordgren, Jenny Nyström czyJulia Strömberg.

🇸🇪 ważnymi mecenasami sztuki szwedzkiej końca XIX wieku byli bankier Ernest Thiel oraz książkę Eugeniusz, również malarz. Ich pokaźne kolekcje można oglądać dzisiaj w muzeach w Sztokholmie: Thielska Galleriet oraz Waldemarsudde. Podwaliną Muzeum Sztuki w Göteborgu była natomiast kolekcja Pontusa Furstenberga.

Więcej o wymienionych artystach dowiesz się z filmu na kanale Utulę Thule mówi o sztuce Północy:

https://www.youtube.com/watch?v=b2Q2JbUWK6s&feature=youtu.be

OBRAZY I ZDJĘCIA UŻYTE W FILMIE

  1. Elsa Beskow, Sagan om den lilla lilla gumman, ok. 1897, Foto: Anna Danielsson/Nationalmuseum, Sztokholm
  2. Elsa Beskow, Sof du lilla vide ung…, foto: Cecilla Heisser/ Nationalmuseum, Sztokholm
  3. Elsa Beskow, Mops lilla Olle i skogen gick, foto: Cecilla Heisser/ Nationalmuseum, Sztokholm
  4. Elsa Beskow, Ugglemots skola z serii Tomtebobarnen, foto: Cecilla Heisser/ Nationalmuseum, Sztokholm
  5. Elsa Beskow, Tomtebobarnen, ok. 1910, foto: Cecilla Heisser/ Nationalmuseum, Sztokholm
  6. Elsa Beskow, Blomsterfesten i täppan, 1914, okładka za www.bonniercarlsen.se
  7. Elsa Beskow, Alfabetet, źródło: www.bukowskis.se
  8. zdjęcia Elsy Beskow z rodziną i dziećmi, źródło: https://elsabeskow.se/
  9. Elsa Beskow, Olles skidfärd (Zimowa wyprawa Ollego), 1907
  10. Elsa Beskow, Solägget (Słoneczne jajo) okładka za: Zakamarki, przeł. K. Skalska, Poznań 2010
  11. Elsa Beskow, Vill du läsa? , 1935-1937
  12. John Bauer, Troll och Tuvstarr, 1915,
  13. John Bauer, Karikatyr med taxen “Pojken”, 1915, Jönköpings läns museum
  14. John Bauer, Tuvstarr och Skutt i skogen, 1913, Jönköpings läns museum
  15. John Bauer,  Syrenkvist, 1901, Jönköpings läns museum
  16. John Bauer, Trollörten, 1912, Jönköpings läns museum.
  17. John Bauer, Bland Tomtar och Troll, 1912, okładka za: https://www.semic.se/
  18. John Bauer, One evening around midsummer, they went with Bianca Maria deep into the forest, 1913, źródło: Wikimedia Commons.
  19. John Bauer, Princess Tuvstarr gazing down into the dark waters of the forest tarn, 1913, źródło: Wikimedia Commons.
  20. John Bauer, God kväll, farbror! Hälsade pojken, z serii Pojken och trollen eller Äventyret, 1915.
  21. John Bauer, Ilustracje do Our Fathers’ Godsaga Viktora Rydberga z 1911 rokuÖ Loki finds Gullveigs Heart, Tyr og Fenrir, Loki and Idun.
  22. Ernst Josephson, Strömkarlen, 1882-1884, Waldemarsudde, Sztokholm.
  23. Ernst Josephson, Wodnik (szw. Näcken), 1882, Nationalmuseum, Sztokholm.
  24. Ernst Josephson, Portret Jeanette Rubenson, 1883, Wikimedia Commons.
  25. Ernst Josephson, Spanish Blacksmith, 1881, Google Art Project.
  26. Ernst Josephson, Gaslisa, 1888-1890, Wikimedia Commons.
  27. Eugène, Jansson, Hornsgatan, 1902, Thielska Galleriet, Sztokholm.
  28. Eugène, Jansson, Naken yngling. Knut Nyman,  1907, Thielska Galleriet, Sztokholm.
  29. Eugène Jansson, Gryning över Riddarfjärden, 1899, Waldemarsudde, Sztokholm.
  30. Eugène Jansson, Riddarfjärden. Stockholm, 1898, Google Art Project.
  31. Eugène Jansson, Hornsgatan nattetid, 1902, Nationalmuseum, Sztokholm.
  32. Eugène Jansson, Nocturne, 1901, Thielska Galleriet, Sztokholm.
  33. Eugène Jansson, Autoportret, 1910, Google Art Project.
  34. Eugène Jansson, Naval Bathhouse, 1907, Thielska Galleriet, Sztokholm.
  35. Eugène Jansson, Sailors Ball,  1909, Thielska Galleriet, Sztokholm.
  36. Eugène Jansson, Sunrise over the rooftops. Motif from Stockholm, 1903, Nationalmuseum, Sztokholm.
  37. August Strindberg,  Miasto (szw. Staden), 1903, Nationalmuseum, Sztokholm.
  38. August Strindberg, Alplandskap I, 1894,
  39. August Strindberg, Flower by the shore, 1893, Google Art Project.
  40. August Strindberg, Vågen VIII, 1901-2, Nordiska Museet, Sztokholm.
  41. August Strindberg, Kraina cudów (szw. Underlandet), 1894, Google Art Project.
  42. August Strindberg, Inferno, 1901-1903, www.bukowskis.com
  43. August Strindberg, Svartsjukans natt, 1893, Muzeum Augusta Strindberg, Sztokholm.
  44. Władysław Ślewiński, Portret Augusta Strindberga,  1896, Muzeum Narodowe w Warszawie
  45. Carl Larsson, Portret Augusta Strindberg, 1899, Google Art Project.
  46. Edvard Munch, Portret Augusta Strindberg, 1892, Nationalmuseum, Sztokholm.
  47. Anders Zorn, Against the Current, 1919, źródło: WikiArt.org
  48. Anders Zorn, Drottning Sophia, 1909, Waldemarsudde, Sztokholm.
  49. Anders Zorn, Portrait of William Howard Taft, 1911, źródło: Wikimedia Commons.
  50. Anders Zorn, Omnibus, 1891-92, Nationalmuseum, Sztokholm.
  51. Anders Zorn, Dagmar, 1911, kolekcja prywatna.
  52. Anders Zorn, På sandhamn, 1906.
  53. Anders Zorn, Midsommardans, 1897, Nationalmuseum, Sztokholm.
  54. Richard Berg, Nordisk Sommarkväll, 1899-1900, Göteborgs Konstmuseum.
  55. Bruno Liljefors, Łasica z ziębą, 1888, źródło: Wikimedia Commons.
  56. Bruno Liljefors, Räv och landskap, 1915, źródło: Wikimedia Commons.
  57. Bruno Liljefors, Kuropatwa i stokrotki, 1890, źródło: Wikimedia Commons.
  58. Bruno Liljefors, Vinterlandskap med räv, źródło: Wikimedia Commons.
  59. Bruno Liljefors, Vinterhare vid gardesgård, źródło: Wikimedia Commons.
  60. Bruno Liljefors, Rodzina lisów (szw. Rävfamiljen), 1886, Nationalmuseum, Sztokholm.
  61. Bruno Liljefors, Räv fångad i sax, 1880, źródło: Bukowskis.se
  62. Bruno Liljefors, Vinterlandskap med domherrar, 1891, źródło: Wikimedia Commons.
  63. Bruno Liljefors, Afton, vildänder (Panterfällen), 1901, Thielska Galleriet, Sztokholm.
  64. Carl Larsson, Slottsbygget, 1896, Nationalmuseum, Sztokholm.
  65. Carl Larsson, Mammas och småflickornas rum, 1897, Nationalmuseum, Sztokholm,  źródło: Wikimedia Commons.
  66. Carl Larsson, Namnsdag på härbret, 1898, Nationalmuseum, Sztokholm, źródło: Wikimedia Commons.
  67. Carl Larsson, Blomsterfönstret, Nationalmuseum, Sztokholm, 1894, źródło: Wikimedia Commons.
  68. Carl Larsson, Lathörnet, 1898, Nationalmuseum, Sztokholm, źródło: Wikimedia Commons.
  69. Carl Larsson, Frukost under stora björken, Nationalmuseum, Sztokholm, 1896, źródło: Wikimedia Commons.
  70. Carl Larsson, Skamvrån, 1894, Nationalmuseum, Sztokholm, źródło: Wikimedia Commons.
  71. Carl Larsson, When Children have gone to bed, 1895, Nationalmuseum, Sztokholm, źródło: Wikimedia Commons.
  72. Carl Larsson, Midvinterblot, 1915, Nationalmuseum, Sztokholm.
  73. Carl Larsson, Gustav Vasas intåg till Stokholm, 1908, Nationalmuseum, Sztokholm.
  74. Prins Eugen, Det lugna vattnet, 1901, Waldemarsudde, Sztokholm.
  75. Prins Eugen, Det regnar på Omberg, 1925, Waldemarsudde, Sztokholm.
  76. Prins Eugen, Skogen, 1892, Göteborgs Konstmuseum, Goteborg.
  77. Richard Bergh, After the sitting, 1884, Statens Museum för Kunst, Kopenhaga.
  78. Richard Bergh, The Fortress of Varberg, 1893, Nationalmuseum, Sztokholm.
  79. Richard Berg, Motiv från Visby, 1894, Nationalmuseum, Sztokholm.
  80. Anders Zorn, Portret Księcia Eugeniusza, 1910, Waldemarsudde, Sztokholm.
  81. Anders Zorn, En premiär, 1888, Nationalmuseum, Stockholm.
  82. Anders Zorn, Sommarnöje, 1886, źródło: Wikimedia Commons.

W filmie użyto również kadrów z dokumentu Anders Zorn. Bakom kameran.

Czytaj więcej:

Carl Larsson

Dzieje Midvinterblot Carla Larssona

Pokrewne dusze?

Filmy ze skandynawską sztuką w tle

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci.

Nordyckie chmuromalarstwo ☁️

Motyw chmury był bardzo popularnym w nordyckim malarstwie pejzażowym XIX i początku XX wieku. Artyści tacy jak Christoffer Wilhelm Eckersberg, Johan Christian Dahl czy Książę Eugeniusz poświęcili obłokom wiele szkiców, ale też skończonych dzieł.

Czy wiesz, że…

☁️ Luke Howard, twórca systematyzacji chmur, był również świetnym rysownikiem, a jego Esej o modyfikacji chmur zainspirował wielu malarzy XIX wieku?

☁️ Malarze tacy jak Eckersberg podchodzili do nieba jak naukowcy, szkicując i notując układ chmur. Duński malarz prowadził nawet dziennik, w którym zapisywał oglądane przez siebie chmury, a z relacji jego córki Julie wynika, że potrafił obserwować niebo całymi dniami z dachu pałacu Charlottenborg w Kopenhadze.

☁️ Malarze romantyczni nie interesowali się jednak naukową systematyką chmur, a za Casparem Davidem Fridrichem próbowali wyrazić tajemniczy nastrój nieba, szczególnie nocą oraz podczas wschodów i zachodów słońca. Johan Christian Dahl, przyjaciel Friedricha, znał badania Howarda, ale bliżej mu było do swobodniejszego ujęcia nieba.

☁️ Pod koniec XIX wieku, gdy artyści interesowali się neoromantyzmem, przypisywali niebu oraz chmurom wartość symboliczną. Przenikające przez obłoki światło miało być np. obrazem obecności Boga, a samo niebo – dowodem na istnienie transcendencji.

☁️ Chmury mogły jednak wyrażać również nastrój i stan psychiczny malarza. Artyści tacy jak Książę Eugeniusz często traktowali obłoki jako symbole, a obraz Chmura tego szwedzkiego malarza ma aż siedem różnych wersji!

Więcej o nordyckim chmuromalarstwie dowiesz się z filmu na kanale Utulę Thule mówi o sztuce Północy.

OBRAZY I ZDJĘCIA UŻYTE W FILMIE

  1. Luke Howard, Esej o modyfikacji chmur, strona tytułowa i jedna z ilustracji, 1830.
  2. Luke Howard, Studium chmur, akwarela, ok. 1803-1810, Royal Meteorological Society.
  3. Luke Howard, Studium Cirrusa, grafika, opublikowana na łamach „Philosophical Magazine” w 1803.
  4. Christoffer Wilhelm Eckersberg, Studium chmur nad morzem (duń. Studie af skyer over havet), 1826, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga.
  5. Christoffer Wilhelm Eckersberg, Północny widok na zamek Kronborg, 1810, The Hirschsprung Collection, Kopenhaga.
  6. Christoffer Wilhelm Eckersberg, Widok na trzy łuki trzeciej kondygnacji Koloseum (duń. Udsigt gennem tre af de nordvestlige buer i Colosseums tredje stokværk), 1815, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga.
  7. Christoffer Wilhelm Eckersberg, Tęcza nad morzem ze statkami (duń. Regnbue på søen, en krydsende jagt med nogle andre skibe), 1836, Nivaagaard Museum, Fredensborg
  8. Christoffer Wilhelm Eckersberg, Rosyjski okręt linowy ‘Asow’ (duń. Det russiske linieskib “Asow” og en fregat til ankers på Helsingørs red), 1828, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga.
  9. Christoffer Wilhelm Eckersberg, Widok na szwedzki brzeg z obwarowań zamku Kronborg (duń. Udsigt fra Kronborg Vold over flagbatteriet og Sundet til den svenske kyst ), 1829, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga.
  10. Johan Christian Dahl, Studium chmur (szw. Molnstudie), 1831, Konstmuseum, Göteborg.
  11. Johan Christian Dahl, Widok na Drezno w świetle księżyca, 1839, źródło: Google Art Project.
  12. Johan Christian  Dahl, Moonlight over the River Oder at Swinemünde, Dresden 1839, źródło: https://daxermarschall.com/
  13. Johan Christian Dahl,  Elb Landscape near Dresden in the Moonlight
  14. Johan Christian Dahl, Matka i dziecko nad morzem, 1840, źródło: mydailyartdisplay.wordpress.com
  15. Eero Järnefelt, Chmury ponad wzgórzami, (fin. Pilviä vaarojen yllä), data nieznana, kolekcja prywatna.
  16. Eero Järnefelt, Pejzaż z Koli (fiń. Maisema Kolilta), 1930, Kuopion taidemuseo.
  17. Eero Järnefelt, Studium chmur, 1893, Ateneum, Helsinki.
  18. Eero Järnefelt, Koli, 1935, źródło: wikiart.org
  19. Eero Järnefelt, Lipcowy dzień (fiń. Heinäkuun päivä), 1891, źródło: wikiart.org
  20. Eero Järnefelt, Świt (fiń. Aamurusko) 1886, Bukowskis.
  21. Książę Eugeniusz (Prins Eugen), Spokojna woda (szw. Stilla vatten), 1901, Nationalmuseum, Sztokholm.
  22. Książę Eugeniusz (Prins Eugen), Chmura (szw. Molnet), 1896, Waldemarsudde, Sztokholm.
  23. Książę Eugeniusz (Prins Eugen), Chmura (szw. Molnet), 1927, źródło: Bukowskis.
  24. Książę Eugeniusz (Prins Eugen), Chmura nocna (szw. Nattmolnet) , 1901, Waldemarsudde, Sztokholm.
  25. Książę Eugeniusz (Prins Eugen), Chmury nad Sztokholmem, 1915, źródło: Bukowskis.
  26. Książę Eugeniusz (Prins Eugen), Örberga, 1919, źródło: Bukowskis.
  27. Książę Eugeniusz (Prins Eugen), Stary zamek (szw. Det gamla slottet), 1893, Waldemarsudde, Sztokholm.
  28. Cumulus congestus, zdjęcie autorstwa Cahokia_1, źródło: Wikimedia Commons.
  29. Jens Ferdinand Willumsen, Słońce nad południowym stokiem (duń. Sol over Sydens bjerge), 1902, Thielska Galleriet, Sztokholm.
  30. Jens Ferdinand Willumsen, Alpinistka, 1912, Statens Museum for Kunst, Kopenhaga.
  31. Jens Ferdinand Willumsen, Jotunheim, 1892-1893, J.F. Willumsens Museum, Frederikssund.
  32. Karl Nordström, Forteca w Varberg, 1893, Waldemarsudde, Sztokholm.
  33. Karl Nordström, Zachód słońca, ok. 1899, źródło: Wikimedia Commons.
  34. Karl Nordström, Chmura burzowa (szw. Ovädersmoln), 1893, Nationalmuseum, Sztokholm.
  35. Akseli Gallen-Kallela, Jezioro Keitele (fin. Keitele), 1905, National Gallery, Londyn.
  36. Akseli Gallen-Kallela, Widok na jezioro (fin. Järvimaisema), 1901, Ateneum (Fińska Galeria Narodowa), Helsinki.
  37. Akseli Gallen-Kallela, Chmury-wieże (fiń. Pilvi tornit), 1904, Didrichsen Art Museum, Helsinki.
  38. Pekka Halonen, Chmury nad jeziorem, 1920, Bukowskis.
  39. John Bauer, Zamek z różowych chmur (szw. Slott av rosiga moln),  źródło: zazzle.se
  40. John Bauer, W szerokim świecie (szw. Ut i vida världen), 1907, Litografiska Museet, Huddinge.

Czytaj więcej:

Chmurobrazy duńskie: Eckersberg i Købke

Chmurobrazy Johana Christiana Dahla

Chmurobrazy Marcusa Larssona

Chmurobrazy Eero Järnefelta

Chmurobrazy Księcia Eugeniusza

Chmurobrazy Jensa Ferdinanda Willumsena

Chmurobrazy Akselego Gallen-Kalleli

Zrealizowano w ramach programu stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego – Kultura w sieci.

Prawdziwie osobowości u P.O. Enquista.

Wielkie osobowości i prawdziwe historie jako bohaterowie sztuk i powieści P.O. Enquista. Czemu służą? O czym opowiadają? W jaki sposób literatura może filtrować rzeczywistość. Na przykładzie dramatu Z życia glist.

Hanna
Skąd pan to wszystko wziął?
HCA (milczy
Hanna (brutalnie)
Nic się nie zgadza. Ale to normalne.
Nikt nie ma odwagi dotykać swych bolesnych miejsc.[1]

Per Olov Enquist to współczesny dramaturg i prozaik szwedzki, który w swojej twórczości często odnosi się do znanych postaci mitologicznych (Dla Fedry, 1980) oraz historycznych, biorąc na warsztat życiorysy sławnych ludzi i poddając reinterpretacji narosłe wokół nich mity. Istotną pozycją w dorobku pisarza jest powieść Piąta zima magnetyzera (Magnetisörens femte vinte, 1964), której główny bohater leczy swoich pacjentów iluzjami. Zmyślone historie, czy po prostu wiara w ich prawdziwość oraz nadzieja na to, że człowiek jest w stanie kreować swoje życie, stają się również istotnym motorem działań bohaterów Z życia glist (Från regnormarnas liv, 1981, tłum. Andrzej Krajewski-Bola).

Z życia glist. Obraz rodzinny z 1856 r. to dwuaktowy dramat, którego bohaterami jest małżeństwo Hanny i Heiberga (chodzi o Johana Ludviga i Johanny Luisy Heibergów), Łysa (matka Hanny) oraz HCA (Hans Christian Andersen). Enquist umieszcza prawdziwe nazwiska bohaterów na liście osób dramatu, zależy mu więc na tym, aby czytelnik od samego początku miał świadomość, że postaci te żyły naprawdę. Johan Ludvig Heiberg był dramatopisarzem i krytykiem duńskim, do jego najważniejszych dzieł należy komedia muzyczna Wzgórze Elfów (Elverhøj, 1828), w latach 1849-1856 piastował stanowisko dyrektora Teatru Królewskiego w Kopenhadze. Jego żona, Johanna Luisa Heiberg, była jedną z najznakomitszych aktorek duńskich tego czasu, występowała głównie w Teatrze Królewskim i często w sztukach męża. Sam Hans Christian Andersen uznawany jest za jednego z najważniejszych baśniopisarzy europejskich.

Akcja dramatu rozgrywa się w mieszkaniu Johana Ludviga i Johanny Luisy Heibergów (chodzi najpewniej o ich posiadłość przy Chistianshavn) i skupiona jest na wizycie Hansa Christiana Andersena. Przyczyną jego wizyty jest potrzeba podzielenia się przykrym doświadczeniem: mający zaszczycić króla i królową oraz znakomitości dworu duńskiego piękną przemową o miłości, Hans Christian traci sztuczną szczękę i tym samym staje się pośmiewiskiem zebranych. Zarówno Heiberg, jak i Hanna również nie traktują tej historii poważnie. To bolesne „zwierzenie” staje się jednak punktem wyjścia do długiej i intymnej rozmowy między Hanną a HCA, dzięki której widz/czytelnik sztuki poznaje szczegóły z biografii wymienionych postaci dramatu.

Vilhelm Hammershøi, Wnętrze z Idą w białym krześle, 1900. źródło: WikiCommons

Czworo bohaterów można podzielić na tych, którzy sami opowiadają o sobie (Hanna i HCA) oraz tych, o których dowiadujemy się przede wszystkim z wypowiedzi Hanny (Heiberg i Łysa). W wypowiedziach Heiberga można odszukać co prawda wzmianek o jego kryzysie twórczym („Już prawie zapomniałem, jakie to uczucie – pisać”[2]), nie jest on jednak w stanie sam przyznać się do swojej sytuacji, którą opisuje Hanna („Siedzi pod swoim szklanym dachem, pod swoimi zimnymi jak lód przyjaciółkami gwiazdami. Stał się taki samotny”[3]). Zagadkowa Łysa, czyli bezzębna kobieta przykuta do wózka i sygnalizująca swoją obecność jedynie monosylabowymi wypowiedziami, dopiero pod koniec sztuki okazuje się być matką Hanny.

Najważniejszymi bohaterami sztuki, tytułowymi „glistami” są jednak ci, którzy mówią o sobie najwięcej: Hanna i HCA. Wraz z rozwojem akcji okazuje się, że bohaterów tych, z pozoru reprezentujących dwa różne światy, łączy bardzo wiele. Życie obojga można porównać do życia dżdżownic, robaków: wyszedłszy z bagna, jakim było trudne dzieciństwo, przeszli długą drogę, by „zmyć” z siebie resztki starej, wstydliwej dla nich tożsamości. Sztuka zaczyna się i kończy słowami Hanny: „Obmywałam je [glisty] dokładnie i z miłością, a potem płukałam je kilkakrotnie zmieniając wodę, aż w końcu były całkiem… czyste”[4], natomiast z ust HCA pada porównanie do bagiennych roślin: „Brzydkie rośliny, brzydkie, brzydkie, żadnego wdzięku, żadnej gracji. A jednak pną się w górę.[5]” Ich drogi do kariery i uznania przez świat były pełne przeszkód i upokorzeń, a jednak oboje doszli do celu i zyskali sławę. Mimo to nie czują się spełnieni: HCA marzy o pisaniu dramatów dla Teatru Królewskiego, nie zadowala go pisanie baśni, które – jego zdaniem – nie są wyznacznikiem stylu ani sztuki wysokiej. Z kolei Hanna ma świadomość wszelkich poświęceń związanych z wyjściem z „bagna”; jako młoda dziewczyna była wykorzystywana seksualnie, „kreowana” przez swoich dobroczyńców i ze względu na te doświadczenia zawinęła się w „kokon z lodu”, poczuła się martwa w środku[6].

Historie opowiedziane przez bohaterów są w większości zgodne z oficjalnymi biografiami występujących w sztuce postaci. Znamienne, że zarówno Hans Christian Andersen, jak i Johanna Ludviga Heiberg pozostawili po sobie dzienniki i autobiografie, które mogą być ważnym źródłem wiedzy na temat ich przeszłości i doświadczeń. Autobiografia Johanny Heiberg pt. Et Liv gjenoplevet i Erindringen (wydana w czterech częściach w latach 1891-1892) jest swego rodzaju wyznaniem starzejącej się aktorki na temat trudów związanych z tym zawodem (niejako potwierdzone w dziele Sørena Kierkegaarda Krisen og en Krise i en Skuespillerindes Liv z 1847 roku). Hans Christian Andersen pozostawił po sobie z kolei Mit eget Eventyr uden Digtning, autobiografię napisaną w 1846 roku na zamówienie niemieckiego wydawnictwa[7], oraz wydane pośmiertnie Dzienniki[8]. Czy jednak można traktować je jako wiarygodne źródło? Aldona Kopkiewicz w recenzji Dzienników pisze: „W zalewie powierzchownych relacji z wizyt i podróży Andersen przemilcza to, co mogłoby  zakłócić zaokrąglone piękno jego baśni (…) Doświadczenia, które pozostawiał przemilczane, musiały być dość brutalne, a przede wszystkim musiały grozić naruszeniem aury cudowności, jaką starał się wokół siebie roztaczać.[9]

Vilhelm Hammershøi, Słońce w pokoju rysunkowym, 1905, źródło: WikiCommons

Sam Enquist wkłada w usta Hanny krytykę pierwszej autobiografii Andersena: „(…) kłamie pan jak najęty. Same piękne i wzruszające historyjki”[10]. Nie oznaczałoby to bynajmniej, że tylko HCA upiększył swoje życie; kiedy ten namawia Hannę do wyjawienia prawdy o swojej przeszłości, ona złości się i długo nie przyznaje do swojej tożsamości, co świetnie pokazuje jej stosunek do Łysej – Hanna wstydzi się żydowskiego pochodzenia i próbuje usunąć pewne wspomnienia z przeszłości. Dokonuje więc tego samego zabiegu, o który oskarża Andersena: co prawda nie „uszlachetnia” członków swojej rodziny, ale dopiero wraz z rozwojem rozmowy zaczyna mówić prawdę o sobie, podczas gdy HCA nie ukrywa niczego i jest z rozmówczynią szczery. To samo można by powiedzieć o prawdziwym Andersenie; sposób opisywania jego życia jest może zbyt naiwny, „baśniowy”, ale wiele z przytaczanych przez niego historii powtarzanych jest w poważnych biografiach pisarza[11].

Czemu służą więc prawdziwe historie bohaterów dramatu Enquista? Autorzy recenzji inscenizacji Z życia glist są zgodni, że prawdziwa biografia Andersena szokuje każdego, kto zna go wyłącznie z jego twórczości baśniopisarskiej[12].  Możliwe, że dla widza/czytelnika skandynawskiego zdziwienie to dotyczy także pozostałych postaci dramatu. Z życia glist. Obraz rodzinny z 1856 r. jest bowiem sztuką demaskującą postaci ważnych dla kultury duńskiej: wielki pisarz zmaga się z kryzysem twórczym, ikona teatru i gwiazda salonów okazuje się lalką, „dziełem” własnego męża, a autor pięknych baśni dla dzieci wiódł życie dalekie od cudowności. Enquist nie rezygnuje też z przedstawienia swoistego „trójkąta”; ironiczne określenie „Obraz rodzinny” może odnosić się zarówno do obrazu (nie)idealnego małżeństwa Heibergów oraz nieoczywistych związków między małżonkami (zasugerowane jest, jakoby Hanna była córką męża, raz zwraca się nawet do niego „ojcze”), jak i między Hanną i HCA (Heiberg zdaje sobie nawet sprawę z wyjątkowego stosunku HCA do Hanny: „On ciebie na swój sposób… zresztą nie wiem dokładnie”[13]), którzy w II akcie nazywają siebie bratem i siostrą. Brak jednak informacji o rzekomej zażyłości między prawdziwym Andersenem a Johanną Ludvigą; w życiorysie tego pierwszego pojawia się natomiast szwedzka śpiewaczka Jenny Lind, o której sam pisał: „Darzę ją uczuciem braterskim i uważam się za szczęśliwca, bo znam i rozumiem ten typ ducha”[14].

Zabieg Enquista polegający na przybliżeniu prawdziwych, lecz jednak wstydliwych epizodów z życia „znanych i lubianych”, ma tutaj na celu przede wszystkim ich odbrązowienie. Zdaniem Zenona Ciesielskiego służy to „do przeprowadzenia rewizji mitu o wybitnych ludziach, mającej zdecydowanie antybrązowniczy charakter. Pisarz pragnie bowiem wykazać, że wielcy artyści nie muszą być wielkimi ludźmi”[15]. Z kolei Lech Sokół wprost pisze o „problematyce określanej jako antybrązownicza”[16] oraz o powtarzającej się w twórczości Enquista potrzebie pokazania wnętrza człowieka. Bohaterowie sztuki Z życia glist są w gruncie rzeczy ludźmi mającymi swoje marzenia i pragnienia, a także słabości i przykre doświadczenia. Jak wielokrotnie podkreślanie jest w wypowiedziach Hanny i HCA wspomnienie wydarzeń z przeszłości to „bolące miejsca (…), które przypominają nam, że żyjemy”[17].

Vilhelm Hammershøi, Wnętrze, 1899, National Gallery, Londyn.

HCA, jak i prawdziwy Andersen próbował nadać swojemu życiu charakter baśni, które przyniosły mu sławę na świecie. Sam wielokrotnie odwoływał się do postaci i wydarzeń z dzieciństwa, które zainspirowały go do konkretnych motywów jego utworów dla dzieci. Zarówno wspomniana w sztuce autobiografia, jak i same baśnie, były sposobem przefiltrowania rzeczywistości znanej Andersenowi; bohaterowie jego utworów nierzadko wywodzą się z biedoty i ich życie ulega poprawie dzięki nieznanym siłom lub ich własnemu uporowi. Sam pisarz twierdził, że i jego losem „nie można było pokierować lepiej, bardziej szczęśliwie i roztropnie”, bowiem „jest Bóg miłosierny, który kieruje wszystko ku najlepszemu”[18]. Tym samym Andersen uważał się za bohatera własnych baśni, wydaje się więc wręcz naturalnym, że i jego autobiografia pełna była upiększeń, a wszystkie nieprzyjemności z góry kończyć miały się sukcesem artysty. Brzydkie kaczątko zamieniło się w łabędzia.

Choć Hanna zarzuca Andersenowi „manipulowanie” swoim życiorysem, mimowolnie zgadza się na kreowanie siebie i swojego życia. Widz/czytelnik po raz pierwszy poznaje bohaterkę odwróconą tyłem, nie widzi jej twarzy, natomiast poznaje ją z wiszącego nad nią portretu. Taka kompozycja przywołuje obrazy Vilhelma Hammershøi, duńskiego malarza przełomu XIX i XX wieku, znanego z przedstawień dobrze urządzonych mieszczańskich wnętrz ze sztafażem kobiecym[19]. Ten motyw obrazu, dzieła sztuki, jakim jest Hanna, powraca wielokrotnie, choćby w II akcie, kiedy w reakcji na nietypowe zachowanie żony Heiberg zwraca uwagę na wiszący krzywo portret i sugeruje jej, aby go poprawiła[20]. Wychowana i przysposobiona do życia wśród elit przez męża, Hanna staje się niejako więźniarką swej nowej tożsamości, efektem długiego procesu kształtowania na nową osobę. W pierwszej scenie zajęta jest pisaniem, cicho wypowiada jednak słowa przelewane na papier: „Tak dokładnie obmywałam je i płukałam kilkakrotnie zmieniając wodę, aż w końcu były całkiem… czyste”. Hanna również pisze autobiografię; próbuje jednak „uszlachetnić” swoje pochodzenie poprzez użycie poetyckiej metafory, tym samym kreuje swoją przeszłość za pomocą literatury.

Bohaterowie Z życia glist karmią się iluzjami, które pomagają im pogodzić się z trudną przeszłością, za pomocą literatury kreują przeszłość. To samo robi autor, bowiem Per Olov Enquist filtruje rzeczywistość – życiorysy prawdziwych ludzi – i wybiera te epizody, które stają się charakterystyczne dla ich rozbudowanej wrażliwości, a tym samym podburzające ogólnie panujące przekonanie o nieskazitelności wielkich postaci historycznych. W szerszym sensie nie chodzi tylko o odbrązowienie znanych postaci, ale zwrócenie uwagi na problem braku autentyczności u ludzi w ogóle[21]. Postacie Andersena czy Johanny Luisy nie stają się widzowi/czytelnikowi bliższe dlatego, że ich życie w istocie nie usłane było różami, ale dlatego, że okazali się ludźmi „z krwi i kości”, bo tak jak prawdziwi ludzie lubią kłamać i zmieniać rzeczywistość. To, co jednak chyba najbardziej ujmujące w tej opowieści to fakt, że sam Enquist pisząc Z życia glist zastosował filtr własnej rzeczywistości; jak pisał: „Te cztery sztuki [Dla Fedry, Z życia glist, Godzina kota, Tupilak] powstały w bardzo szczególnym i trudnym okresie mojego życia. (…) Kiedy im się teraz przyglądam, wydają się wszystkie tylko lekko zamaskowanym szkicem rozdziału mojej autobiografii”[22].

Bibliografia:

  • Ch. Andersen, Autobiografia. Baśń mojego życia, tłum. I. Chamska, Łódź 2003
  • Ch. Andersen, Dzienniki 1825-1875, tłum. Bogusława Sochańska, Warszawa 2009
  • Ciesielski Między polityką, religią a literaturą, czyli o pisarstwie Pera Olova Enquista [w:] Z. P. Szandar (red.), „Szwedzki dramat i film u progu XXI wieku”, Katowice 1999
  • O. Enquist, Z życia glist [w:] „Dla Fedry. Z życia glist. Godzina kota. Tupilak”, tłum.
    A. Krajewski-Bola, Izabelin 1997
  • Żebrowska, „Poznawcze i wychowawcze wartości baśni Hansa Christiana Andersena” [w:] Studia Gdańskie, t. V, s. 141–156

[1] P. O. Enquist, Z życia glist [w:] „Dla Fedry. Z życia glist. Godzina kota. Tupilak”, tłum. A. Krajewski-Bola, Izabelin 1997, s. 110
[2] Tamże, s. 104
[3] Tamże, s. 140
[4] Tamże, s. 142
[5] Tamże, s. 102
[6] Tamże, s. 136
[7] H. Ch. Andersen, Autobiografia. Baśń mojego życia, tłum. I. Chamska, Łódź 2003
[8] Tenże, Dzienniki 1825-1875, tłum. Bogusława Sochańska, Warszawa 2009
[9] A. Kopkiewicz, Pieszczoch Boga, dostęp 08.02.2016 pod adresem: http://www.dwutygodnik.com/artykul/5601-pieszczoch-boga.html
[10] P. O. Enquist, Z życia glist…, s. 110
[11] Bieda i trudy dzieciństwa są uznawane za genezę wielu motywów w baśniach Andersena, najlepszym przykładem jest taka właśnie interpretacja „Brzydkiego kaczątka”, por. D. Żebrowska, „Poznawcze i wychowawcze wartości baśni Hansa Christiana Andersena” [w:] Studia Gdańskie, t. V, s. 141–156
[12] Por. A. Lamek, Dotknąć miejsc, które bolą. O spektaklu “Z życia glist”, dostęp 08.02.2016 pod adresem: http://kultura.trojmiasto.pl/Dotknac-miejsc-ktore-bola-O-spektaklu-Z-zycia-glist-n100319.html
[13] P. O. Enquist, Z życia glist…, s. 92
[14] H. Ch. Andersen, Autobiografia. Baśń mojego życia…, s. 153
[15] Z. Ciesielski Między polityką, religią a literaturą, czyli o pisarstwie Pera Olova Enquista [w:] Z. P. Szandar (red.), „Szwedzki dramat i film u progu XXI wieku”, Katowice 1999, s. 15
[16] L. Sokół, Dramaturgia Enquista : od filozofii do metafizyki [w:] „Dla Fedry…”, s. 263
[17] P. O. Enquist, Z życia glist…, s. 136
[18] H. Ch. Andersen, Baśń mojego życia…, s. 9
[19] Por. E. Konopka, Hammershøi. Intymne wnętrze, dostęp 9.02.2016 pod adresem: http://niezlasztuka.net/o-sztuce/hammershoi-intymne-wnetrze/
[20] P. O. Enquist, Z życia glist…, s. 132
[21] [21] Z. Ciesielski Między polityką…, s. 15
[22] Od autora [w:] P. O. Enquist, Z życia glist…, s. 1

Filmy ze skandynawską sztuką w tle

W tym roku Finlandia zaskoczy nas dwoma filmami biograficznymi o kobietach-artystkach. To świetna okazja, żeby przyjrzeć się innym filmom o nordyckich malarkach i malarzach.

Film o Helene Schjerfbeck miał swoją premierę już w połowie stycznia (Helene, reż. Antti Jokinen, 2020). Przedstawia życiorys jednej z najważniejszych malarek fińskich XX wieku, znakomitej portrecistki i autorki scen rodzajowych. Film wywołał już niemałą burzę w mediach, szczególnie szwedzkich, a to z uwagi na fakt, że historia szwedzkojęzycznej malarki jest opowiedziana w całości w języku fińskim.  W drugiej połowie roku zobaczymy natomiast film o Tove Jansson (Tove, reż. Zaida Bergroth 2020), znanej nie tylko jako “Mama Muminków”, ale też reprezentantka modernizmu w malarstwie.

Kobiety-artystki

Dwie filmowe biografie fińskich malarek wpisują się w nurt przypominana kobiet-artystek, przez lata tworzących w cieniu ich partnerów i kolegów po fachu. Światowa historia sztuki zna mnóstwo Aspazji stojących za sukcesem swoich mężów, a czasem wręcz przewyższających ich talentem, ale niedocenianych za życia w artystycznym świecie zdominowanym przez mężczyzn.

Drobnym wyjątkiem może być Anna Ancher, żona Michaela Anchera, duńskiego malarza rodzajowego, twórcę kolonii artystycznej w Skagen. Z dokumentu Anna Ancher – Kunsten at fange en solstråle (reż. Thomas Roger Henrichsen, 2019) dowiemy się o początkach jej kariery artystycznej. Bardzo możliwe, że ta córka właściciela zajazdu Brøndums Hotel nie zostałaby malarką gdyby nie fakt, że Michael był stałym bywalcem przybytku jej ojca i postanowił się z nią ożenić. Mając męża-malarza mogła rozwinąć swój artystyczny talent podczas studiów w Kopenhadze, jednak to zawsze Michael był malarzem numer jeden w rodzinie. Ona musiała dzielić czas na dom, wychowywanie córki i pracę, ale nie przeszkodziło jej to na ukształtowanie własnego stylu, który zachwyca do dziś. Tytułowa “sztuka łapania promieni słońca” faktycznie świetnie opisuje jej ciepłe obrazy wnętrz i scen domowych.

Image result for Anna Ancher - Kunsten at fange en solstråle
Kadr z filmu “Anna Ancher – Kunsten at fange en solstråle”, źródło: smk.dk/event/filmvisning-anna-ancher-kunsten-at-fange-en-solstraale/

 

Swojej biografii doczekała się również żona innego malarza ze Skagen, Pedera Severin Krøyer. Marie Krøyer (reż. Bille August, 2012) to opowieść o kobiecie, która również próbowała swoich sił jako malarka, ale maniakalny mąż nie pozwolił jej na więcej niż bycie swoją muzą. Piękna Maria Krøyer, obca perła w Skagen, była więc muzą nie tylko swojego męża, ale też wielu innych mężczyzn związanych ze środowiskiem. Mimo ogromnej popularności męża i dostatniego życia, nie dane jej było zaznać szczęścia u boku chorego psychicznie Pedera Severina. Film opowiada też o romansie Marii ze szwedzkim kompozytorem Hugo Alfvén.

Mniej sztuki, więcej prywaty

W moim zestawieniu nie mogę pominąć filmu Dziewczyna z portretu (The Danish girl, reż. Tom Hooper, 2016).  Jest on oparty na biografii dwóch duńskich malarek Gerdy  Wegener i Lili Elbe, urodzonej jako Einar Wegener. W filmie w ich role wcielili się Alicia Vikander i Eddie Redmayne. Choć główną osią opowieści jest transpłciowość Einara i operacja korekty płci, akcja filmu rozgrywa się między innymi na Duńskiej Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Kopenhadze, wśród sztalug i palet. Obie artystki portretują się wzajemnie, a obrazy Lili Elbe można podziwiać obecne z Muzeum Sztuki w Vejle. Z pary artystów to Gerda zrobiła większą karierę malarską, podbijając Danię portretami jej męża w roli modelki, który w przebraniu kobiecym nie był rozpoznawalny jako Einar.

Z kolei dość niedawno obejrzałam film biograficzny poświęcony fińskiemu rysownikowi Touko Valio Laaksonenowi. Tom of Finland (reż. Dome Karukoski, 2017) to opowieść o homoseksualiście szukającym w powojennej Finlandii rozumienia nie tylko dla jego tożsamości, ale również sztuki. W dość flegmatycznie rozwijającej się akcji dostrzegamy rosnący konflikt między Touko a jego siostrą Kaiją, również malarką, a później także zakochaną w tym samym mężczyźnie. Szczęśliwie poza wątkami romantycznymi znajdziemy w filmie również prezentację rozwijającej się kariery “pornograficznych” rysunków za granicą i proces tworzenia się legendy Toma z Finlandii. Jego odważne prace pokazane są w potrzebnym kontekście, a najsłynniejsza wykreowana przez rysownika postać – Kake – przewija się przez cały film. 

Bildresultat för tom of finland movie poster

Żywoty mistrzów

Na koniec klasyka, czyli filmy z poprzedniego stulecia. Jak można się domyślać, znajdziemy są biografię malarzy tradycyjnie uważanych za najbardziej popularnych artystów skandynawskich. Poniższe produkcje miały też z pewnością rolę w budowaniu swoistego “kultu” tych legend.

Chronologicznie najwcześniejszy jest film dokumentalny Edvard Munch (reż. Petter Watkins, 1974). Szwedzko-norweska produkcja miała pierwotnie charakter trzy-częściowego miniserialu, ale film pokazywano również w kinach jako jednoczęściowy, 3-godzinny obraz. Burzliwe życie Edvarda Muncha, pełne porażek, śmierci bliskich, a także zawodów miłosnych wydaje się jednak flakami z olejem, kiedy opowiadane jest za pomocą głosu z offu, niczym wykład (przykład poniżej). Dokument ma jednak elementy filmu fabularnego (reprezentuje gatunek “docudrama”), dlatego 30 lat życia norweskiego artysty opowiedziane jest nie tylko głosem narratora, a też samych aktorów, nierzadko zwracających się bezpośrednio do kamery. Z filmu dowiemy się o recepcji dzieł Muncha, tak przez współczesnych mu krytyków, jak i współcześnie, bowiem do odegrania roli przeciwników sztuki artysty reżyser zaprosił ludzi, którzy faktycznie nie darzą jego malarstwa szczególnym uczuciem. 

Norwegowie mają Muncha, a Szwedzi zrobili film o Zornie, postaci równie kontrowersyjnej, choć obecnie znanej za granicą o wiele mniej, niż za jego życia. Anders Zorn był jednym z niewielu artystów szwedzkich XIX wieku, który odwiedził Stany Zjednoczone, malował portrety amerykańskich prezydentów i sporo podróżował. Zachowały się nawet zdjęcia z jego pobytu w Krakowie. Film Zorn (reż.  Gunnar Hellström, 1994) również ma swoją wersję serialową i kinową, ale skupia się na krótszym fragmencie biografii szwedzkiego malarza. W filmie poznajemy go już jako docenionego i ważnego artystę, ale też kobieciarza i alkoholika. Akcja skupia się na romansie Zorna z Emilie Bartlett, zamężną Amerykanką, oraz rozpadzie jego małżeństwa z Emmą. Słowem, dużo kobiet i nagich ciał, dokładnie jak na obrazach szwedzkiego impresjonisty.

Gunnar Hellström and Birgitte Söndergaard in Zorn (1994)
Fotos z filmu “Zorn”. Źródło: www.imdb.com.

Dokumenty

Ale poza filmami fabularnymi lub sfabularyzowanymi dokumentami znajdziemy też zwykłe dokumenty poświęcone nordyckim artystom. Te skupiają się głównie na pokazywaniu reprodukcji obrazów danego malarza oraz miejsc związanych z jego życiem, ewentualnie archiwalnych ujęć z epoki. Taką produkcją jest chociażby dokument P.S. Krøyer – What A Life! (reż. Anna Von Lowzow, 2008) opowiadający biografię wspomnianego już Pedera Severina Krøyera. Twórcy przedstawiają jego historię metodą “od kołyski aż po grób”, koncentrując się na chorobie psychicznej (wzmożonej syfilisem), ogromnym sukcesie i zawodzie miłosnym ze strony Marii. Z tej wersji wydarzeń nie dowiadujemy się jednak o tym, w jak dużym stopniu sam Krøyer był odpowiedzialny za starość w samotności. Mimo wszystko dokument w wystarczający sposób nakreśla tło twórczości duńskiego malarza, jakim była kolonia artystyczna w Skagen. Dokument można obejrzeć tutaj.

Portret podwójny. Krøyer namalował Marię, a Maria Krøyera.

Dziwi mnie, że nie powstał jeszcze żaden film fabularny ani dłuższy dokument poświęcony życiu i twórczości Carla Larssona, jednego z ulubionych malarzy Szwecji. Być może po prostu do niego nie dotarłam, bo na ten moment wiem o istnieniu 30-minutowego dokumentu Carl Larsson – Solskensmannen (reż. Marilén Karlsson, 2014), z którego w dużym skrócie poznamy dzieciństwo malarza oraz szczęśliwe życie w Lilla Hyttnäs. Można też dotrzeć do szwedzkojęzycznej produkcji telewizji publicznej SVT, dotyczącej najpóźniejszego obrazu Larssona, Midvinterblot.

Szczęśliwie są też dokumenty dotyczące sztuki islandzkiej. Jeden z nich znalazłam niedawno w serwisie Culture Unplugged, opowiada on o nieznanym mi dotąd malarzu Sveinnie Björnssonie. PASSIO – A Painter´s Psalm of Colours (reż. Erlendur Sveinsson, 2001) to pokazuje dużą wystawę Islandczyka w galerii Kjarvalsstaðir, ale skupia się na wywiadzie z artystą, w którym Björnsson dzieli się swoimi poglądami na sztukę, prywatnymi doświadczeniami, wizją artysty i interpretacją niektórych z pokazywanych dzieł. 

Dokument Sveinssona nie dotarł do szerokiej publiczności, co innego islandzko-duńska produkcja o Georga Guðniego, pokazywana na międzynarodowych festiwalach. Sjón­deil­darhringur (ang. Horizon, reż. Fridrik Thor Fridriksson, Bergur Bernburg, 2015) widziałam podczas Warszawskiego Festiwalu Filmowego w 2015 roku i tutaj znajdziecie recenzję dokumentu. Jest to piękny przegląd niemal abstrakcyjnych pejzaży islandzkiego malarza, powstały z inicjatywy aktora Viggo Mortensena, miłośnika twórczości Guðniego, jak o całej Islandii.

Uwagę filmowców przykuła też szwedzka malarka Hilma af Klint, nie dawno odkryta przez świat jako twórczyni malarstwa abstrakcyjnego przed Wassilym Kandinskym. Dokument Bortom det synliga – filmen om Hilma af Klint (reż. Halina Dyrschka, 2019) pokazuje twórczość szwedzkiej abstrakcjonistki, jej metodę tworzenia oraz korespondencję. Film powstał we współpracy z Muzeum Guggenheima i prezentuje współczesne wystawy zapomnianej artystki, mające na celu “napisanie historii sztuki na nowo”.

Filmy ze sztuką w tle

Jest dużo filmów, w których dostrzegam skandynawską sztukę. W wielu islandzkich filmach doszukuję się znanych mi obrazów będących częścią wystroju wnętrza, w którym rozgrywa się akcja. Ale są też filmy, które do sztuki odwołują się w sposób bezpośredni.

Jednym z nich jest amerykański film Personal Shopper (reż. Olivier Assayas, 2016), w którym znajdziemy twórczość omawianej już Hilmy af Klint. Główna bohaterka, grana przez Kristen Stewart, przegląda katalog z obrazami szwedzkiej malarki i inspiruje się jej twórczością do swoich spirytualistycznych doznań.

Zdjęcie
Kadr z filmu “Personal Shopper”, źródło: https://twitter.com/criterion/status/1054456530509197318

Z kolei w oscarowym filmie The Square (reż. Ruben Östlund, 2018) znajdziemy zarówno satyrę na współczesny świat sztuki, jak i kilka fikcyjnych dzieł zainspirowanych autentycznymi dziełami sztuki z XX i XXI wieku. Tytułowy “Kwadrat” to nawiązanie do sztuki z nurtu site-specific i environmental art, której przedstawicielem jest chociażby Robert Smithson. Szwedzki reżyser powołuje się też na twórczość ukraińskiego performera Olega Kulika, który wciela się w postać psa, a także prace Carla Hammouda, których inspirację znajdziemy w filmie (instalacja z krzesłami). Ten szwedzki artysta znany jest z prac, w których różne meble unoszą się przestrzeni albo układają w mało oczekiwane kompilacje. 

Natomiast inny szwedzki reżyser, Roy Andersson często posługuje się dokładnymi cytatami ze sztuki w swoich filmach. Przykładowo w jednym z najnowszych filmów, Gołąb przysiadł na gałęzi i rozmyśla o istnieniu (2014) sam tytuł miał być sprowokowany obrazem Myśliwi na śniegu Pietera Bruegla. Jeśli chodzi o sztukę skandynawską, to w jednej ze scen znajdziemy obraz Brunona Liljeforsa Morskie orły z 1897 roku. Wątek ze szwedzkimi żołnierzami i rannym królem Karlem XII to z kolei tableau vivant na podstawie płótna Gustafa Cederströma z 1884 roku.

File:Karl XIIs likfärd - Göteborgs konstmuseum - Gustaf Cederström.JPG

Jak widać w morzu filmów biograficznych poświęconych życiu i twórczości malarzy francuskich, angielskich czy amerykańskich znalazło się też miejsce na produkcje (i to nie tylko nordyckie!) poświęcone twórczości artystów z Północy. Jeśli znacie inne filmy ze sztuką skandynawską w tle, zostaw tytuł w komentarzu!

Kraina Lodu, czyli Islandia?

Już sześć lat temu, kiedy wszystkie dziewczynki śpiewały “Mam tę moc”, ja zastanawiałam się czy tytułowa Kraina Lodu to nie przypadkiem Islandia… Nazwa przecież bardzo się zgadza.

Jednak to tylko polskie tłumaczenie, bo oryginalne Frozen może dotyczyć losowego miejsca, w którym jest zimno. Jednak Miłośnik Północy znajdzie pewnie wiele elementów przypominających miejsca czy obyczaje dobrze mu znane. Czy były wśród nich elementy islandzkie? Z okazji premiery drugiej części hitowej produkcji Disneya, postanowiłam podsumować, czym inspirowali się jej twórcy.

Kraina lodu, czyli Skandynawia

Zaczynając od ogółu, w animacji znajdziemy wiele elementów wspólnych dla całego obszaru Północy. Zacznijmy od miejsca akcji: rzecz dzieje się gdzieś, gdzie jest dużo lodu (pierwsza część otwiera się przecież sceną cięcia i zbierania bloków lodu), w lesie tundrowym, a na niebie często pokazują się zorze polarne. Samo Arendelle znajduje się w fiordzie, a rodzice Anny i Elsy umierają w wodach morza na Północy. Elsa udaje się w wysokie góry, gdzie pasuje wieczna zmarzlina. Te wszystkie elementy kierują nas na półwysep Skandynawski czy nawet w dalsze tereny arktyczne.

Mamy też wiele odniesień do kultury i tradycji skandynawskiej. W pierwszej części pojawiają się motywy wikińskie: runy i kamienie runiczne (widoczne w scenie pogrzebu króla i królowej Arendelle), kościoły słupowe i statki przypominające drakkary. Mamy też wątki z mitologii czy folkloru nordyckiego: trolle i lodowe olbrzymy.  W scenie koronacji Elsy ksiądz posługuje się natomiast językiem, nieprzetłumaczonym w wersji oryginalnej (nie pamiętam, jak było w polskiej wersji językowej) i język ten brzmi jak język staronordyjski. Natomiast zdobienia wnętrz czy strojów kojarzą się z podobnymi w całej Skandynawii motywami dekoracyjnymi, typowymi dla nowożytnego zdobnictwa w tkaninie czy meblach.

Kraina lodu, czyli Norwegia

W Internecie aż roi się od informacji, że krajem, z którego czerpano najwięcej inspiracji przy tworzeniu pierwszej części Frozen była Norwegia.  Już od pierwszych kadrów filmu zamek, w którym wychowują się Elsa i Anna, przypominał mi kościoły słupowe. Brak tu jednak podobieństwa z którymkolwiek z zachowanych budowli tego typu w Norwegii, a raczej inspiracja wikińską architekturą. Sama bryła zamku (teleskopowy układ kolejnych części budynku), kształt okien i dachów przywodzi na myśl kościoły słupowe,  a wnętrze kościoła, w którym ma miejsce koronacja Elsy, to już niemalże animowana ilustracja zachowanych zabytków.

Podobno inną inspiracją dla zamku w Arendelle była też autentyczna twierdza Akershus w Oslo. Szczerze mówiąc nie widzę większego podobieństwa do tej budowli, ale autor cytowanego tekstu wskazuje również na Bergen jako miasto, na którym wzorowali się twórcy całego miasta. To prawda, że w domach z wątkiem pruskim znaleźć można podobieństwo do zabudowań tego największego miasta na zachodnim wybrzeżu Norwegii. Co więcej, sama nazwa Arendelle nawiązuje do niewielkiej miejscowości Arendal na południu, jednak fikcyjne miasto z Krainy Lodu znajduje się w fiordzie, których nie znajdziemy na południu Norwegii.

Kraina lodu, czyli Dania

Główną inspiracją duńską jest oczywiście Królowa Śniegu, baśń Hansa Christiana Andersena. Informacja o oparciu scenariusza na historii spisanej przez tego Duńczyka pojawia się na początku drugiej części filmu, ale to właśnie pierwsza część Krainy Lodu odwołuje się do tej historii w sposób bezpośredni. Baśń Andersena, jedyna wymyślona przez autora, a nie oparta na folklorze, opiera się na potędze miłości. Gerda ratuje Kaja uwięzionego przez Królową Śniegu, a pocałunkiem i gorącymi łzami uwalnia go od mocy odłamka szkła w jego oku i kawałka lodu w jego sercu. We Frozen mamy przecież kryształowy/lodowy pałac, w którym mieszka potężna Królowa Śniegu (Elsa), ale zamiast więzić w nim małego chłopca, sama staje się więźniarką swojej potężnej mocy. Z pomocą przybywa jej siostra Anna, która ostatecznie gotowa będzie oddać za nią życie, jak Gerda za Kaja. Anna, podobnie jak Kaj, ma w sobie dwa odłamki potężnej mocy Królowej Śniegu: najpierw w głowie (a nie w oku), a potem w sercu. Ale choć Anna ratuje Elsę, to Elsa uratuje siostrę przed śmiercią. Obie siostry mają więc w sobie cechy Kaja i Gerdy.

Kraina lodu, czyli Szwecja

Elementów szwedzkich mamy niewiele, ale sam lodowy pałac, który wybudowała Elsa w pierwszej części może kojarzyć się z hotelem lodowym Ice Hotel w Jukkasjärvi na północy Szwecji.

Zdjęcie z wycieczki do Ice Hotel.

Sokole oko na pewno wypatrzy majstång w pierwszej części Krainy Lodu. Choć motyw ten wywodzi się z czasów pogańskich, pal w kształcie krzyża z dwoma wieńcami na zakończeniach, dekorowany liśćmi i kwiatami, kojarzy się głównie ze szwedzkimi obchodami Midsommar. Kilka szwedzkich inspiracji znajdziemy również w świątecznym krótkometrażowym filmie Kraina Lodu. Przygody Olafa z 2017 roku. Bałwanek szuka w nim tradycji bożonarodzeniowych, a wśród nich znajdziemy chociażby obchody dnia św. Łucji (wianek ze świecami) czy przykłady świątecznych dań szwedzkich, a także słomiane figurki kozła, julbocken, którego największa wersja staje co roku w Gävle  i (dokładnie tak jak przytrafi się to niezdarnemu bałwankowi) często jest podpalany.

W drugiej części Krainy Lodu zwróciłam z kolei uwagę na wygląd puszczy, do której udają się bohaterowie. Choć jest to las na północy, nie przypomina tundry, a raczej drzewostany występujące na południu Szwecji. Topole i brzozy znajdziemy na wielu obrazach szwedzkich malarzy, np. Carla Larssona. Z kolei wołanie, które ciągnie Elsę na północ i często interpretowane jest jako saamski joik, przypomina mi trochę kulning, szwedzki śpiew-wołanie, niegdyś wykorzystywane przez pasterki do kontaktowania się między sobą na długich odległościach oraz do wołania krów.

Kraina lodu, czyli Finlandia

Z Finlandią najbardziej skojarzył mi się Oaken. No bo halo, przecież w niemal każdej scenie z Oakenem pojawia się sauna. Z drugiej strony postać wydaje się być połączeniem wielu cech skandynawskich. Prowadzi sklep z sauną w chatce, która może przypominać dowolną norweską hytte. Jako jedyna postać w filmie mówi z akcentem i choć według mnie “ja” brzmi bardzo niemiecko (a jego strój też kojarzy się z Bawarią), to internety twierdzą, że Oaken jest Norwegiem (bo sprzedaje lutefisk) albo Szwedem.

Kraina lodu, czyli Sápmi

Nie przepadam za słowem Laponia, ale właśnie o ten obszar w tej części posta mi chodzi. Saamowie i kultura saamska mają swoją reprezentację w Krainie Lodu, bowiem według internetowych źródeł Kristoff jest Saamem, co widać w jego stroju oraz szczególnej więzi z reniferem Svenem. Kiedy byłam z wizytą w wiosce saamów i pytałam o renifery, mówili o nich z czułością i przekonaniem, że znajdują się w tych zwierzętach duchy innych. Dlatego Kristoff i poznani w drugiej części Saamowie rozmawiają ze swoimi reniferami, a te stanowią ważny element ich kultury i obyczajów (choćby tych związanych z zaręczynami, choć nie jestem w stanie potwierdzić, czy tak to faktycznie w ludach saamskich wygląda).

W pierwszej części usłyszymy również dźwięki przypominające joik, śpiew Saamów. Z kolei w drugiej części wołanie przypominające joik ciągnie Elsę na północ.

O wiele więcej elementów saamskich znajdziemy w drugiej części animacji, gdyż powstawała ona w porozumieniu z mieszkańcami tego regionu obejmującego północ Norwegii, Szwecji i Finlandii. Jak donosi portal Life in Norway, reprezentacja Saamów (widoczna na zdjęciu poniżej) doradzała twórcom przy projektowaniu wioski ludu Northuldra.

The Sami Parliament 2017-2021
Źródło zdjęcia: https://www.lifeinnorway.net/frozen-2-sami/

Przedstawiciele plemienia Northuldra mają wiele cech Saamów: są nomadami, mieszkają w lavvu (namiotach ze skóry reniferów), żyją z reniferami, a gdy do puszczy docierają goście, podają im napoje w drewnianych naczyniach guksi. Jest to lud żyjący blisko z naturą, a kontakt z żywiołami daje im coś na kształt mocy magicznych, choć de facto nie zajmują się magią. Żyją po sąsiedzku z Arendelle, ale podkreśla się ich odrębność i różnicę etniczną między przybyszami z “południa”, a więc Skandynawami a mieszkańcami puszczy.  Co ważne, występuje tu też wątek zaatakowania Saamów przez Skandynawów, próbę podporządkowania tego ludu i zdominowania go. Jest to odniesienie do wstydliwej przeszłości Skandynawów, a Magda Szczepańska z Trolltunga  powiedziała mi, że budowa tamy budzi skojarzenia z protestami Saamów wobec budowy tamy wodnej na rzece Alta w latach 70. Według Magdy saamski protest przed Stortinget wiązał się z obawami o wysuszenie terenów, na których wypasały się renifery. Mimo to Norwegowie wybudowali tamę, a filmowa tama wygląda zdaniem Magdy jak zapora wodna hydroelektrowni Alta.

Bilden kan innehålla: himmel, växt, utomhus, vatten och natur
Zdjęcie: Magda Szczepańska

Kraina lodu, czyli Islandia

W pierwszej części Krainy Lodu niewiele było odniesień do Islandii, choć doszukałam się sceny z ciepłymi źródłami (małe gejzery, którymi Kristoff chce ogrzać Annę). Słowa wypowiadane przez księdza w scenie koronacji Elsy przypominają język staroislandzki, a brzmią dokładnie tak:

Sem hon heldr inum helgum eignum ok krýnd í þessum helga stað ek té fram fyrir yðr…

Co można przetłumaczyć na “Tę, która trzyma królewskie insygnia i której głowa koronowana jest w tym świętym miejscu, przedstawiam jako…”.

O wiele więcej elementów islandzkich pojawia się w drugiej części.  Ahtohallan, mityczna kraina, do której dociera Elsa, przypomina jęzor lodowca Vatnajökull, natomiast plaża, z której bohaterka wyrusza w podróż przez Ciemne Morze, wygląda jak czarna plaża Reynisfjara, którą można rozpoznać nie tylko po kolorze piasku, ale też charakterystycznych formacjach skalnych.

oraz niksy w drugiej. Chodzi mi o konia, którego spotyka Elsa w wodach Morza Północnego. To bóstwo wodne, które przybierało w folklorze różne kształty, ale do jego cech charakterystycznych należało zwabianie ludzi pięknym śpiewem do wody, aby utopić nieszczęśnika. W folklorze islandzkim oraz farerskim niks ma właśnie postać konia. Jak widzimy w filmie, próbuje utopić Elsę, ale tej udaje się go ujarzmić.

In Walt Disney Animation Studios’ “Frozen 2, Elsa encounters a Nokk—a mythical water spirit that takes the form of a horse—who uses the power of the ocean to guard the secrets of the forest. Featuring the voice of Idina Menzel as Elsa, “Frozen 2” opens in U.S. theaters November 22. ©2019 Disney. All Rights Reserved.
Źródło: https://www.radiotimes.com/news/2019-10-02/frozen-2-easter-eggs/

Macie jeszcze jakieś dodatkowe skojarzenie? Chcielibyście mnie poprawić, bo uważacie, że niektóre elementy bardziej kojarzą Wam się z innym krajem nordyckim? Zapraszam do dyskusji, bo przyznam szczerze, że skandynawskie konotacje w Krainie lodu fascynują mnie od dawna i dlatego chętnie poszerzę tego posta o Wasze sugestie!

PS: Obejrzałam Krainę Lodu. Przygoda Olafa raz jeszcze i znalazłam tam jeszcze jeden nordycki/islandzki akcent! Sir Jorgenbjorgen, czyli maskotka Elsy z dzieciństwa to… MASKONUR!