Była malarką, graficzką, pisarką, działaczką na rzecz praw kobiet, niezależną etnografką.

Miała istotne znaczenie dla rozwoju stylu secesji w Szwecji, choć odkryto ją na nowo dopiero niedawno, dzięki docenieniu Hilmy af Klint i innych artystek związanych z nurtem ezoterycznym.

Tyra Kleen pochodziła z zamożnej, arystokratycznej rodziny, a jej ojciec, Fredrik Kleen, był dyplomatą. Dzięki temu już od dzieciństwa sporo podróżowała, znała wiele języków europejskich (poza ojczystym szwedzkim, posługiwała się nie tylko francuskim, angielskim, niemieckim, czy włoskim, ale nawet holenderskim!), a jako nastolatka uczyła się malarstwa w głównych ośrodkach niemieckich. W wieku 15 lat rozpoczęła prywatne studia w Dreźnie, w 1892 roku wyjechała do Karlsruhe, gdzie w tamtejszej Malerinnenschule przez co najmniej trzy lata uczyła się rysunku i malarstwa, a studia kontynuowała w Monachium. Niemal od razu wyjechała jednak do Paryża. W latach 1895–1898 Kleen studiowała w prywatnych akademiach (m.in. Académie Julian, Colarossi i Vitti), gdzie wykształciła kosmopolityczny styl łączący symbolizm z wpływami secesji. Ilustrowała dzieła Baudelaire’a, Edgara Allana Poe i Maurice Maeterlincka.

Duchowa poszukiwaczka

Podczas studiów w Paryżu Kleen wielokrotnie odwiedzała niezwykle popularne i widowiskowe salony artystyczne zakonu L’Ordre du Temple de la Rose+Croix. Była pod ogromnym wrażeniem atmosfery tych wydarzeń – zachwycały ją rytuały, towarzysząca im muzyka oraz poziom wystawianych tam prac symbolistycznych, które bardzo chwaliła. Kleen czytała również publikacje założyciela ezoterycznego Zakonu Różokrzyża, Joséphina Péladana (1858–1918) i w swojej twórczości inspirowała się m.in. jego koncepcją androgynii i ideą osiągania doskonałego stanu duchowego (tzw. „trzeciej płci”) poprzez miłość i asocjację przeciwieństw, co znalazło odzwierciedlenie w litografii Sed non Satiati (1902).

Jednak dogłębna lektura tekstów Péladana, a przede wszystkim wewnętrzne zasady panujące w Zakonie Rose+Croix, charakteryzujące się krytycznym podejściem do kobiet, ostatecznie rozczarowało artystkę. Zgodnie z „magicznym prawem” ustanowionym przez Péladana, żadne dzieło stworzone przez kobietę nie miało prawa być wystawiane ani realizowane przez zakon. Péladan i jego otoczenie postrzegali kobiety wyłącznie jako pasywne „muzy”, a nie jako samodzielne, aktywne artystki. Zdaniem Karin Ström Lehander poczucie wykluczenia oraz brak możliwości wystawiania prac w ramach salonów Zakonu były bezpośrednim powodem, dla którego Kleen zdecydowała się opuścić Paryż w 1897 roku.

Po krótkim powrocie do Sztokholmu, w 1898 roku Kleen wyjechała do Rzymu, gdzie ostatecznie spędziła 10 lat. Rozczarowania Zakonem Różokrzyżowców i Péladanem przybliżyły ją do teozofii, i właśnie czas spędzony w Rzymie odegrał kluczową rolę w ukształtowaniu jej światopoglądu duchowego. W 1904 roku oficjalnie wstąpiła do Towarzystwa Teozoficznego w Rzymie, ale już wcześniej regularnie słuchała tam wykładów teozofów, korzystała z bogatej biblioteki ezoterycznej i prowadziła debaty o duchowości ze swoimi artystycznymi i arystokratycznymi znajomymi. Pobyt w Rzymie miał też dla Kleen formacyjny charakter ze względów obyczajowych; mieszkała bez przyzwoitki, samodzielnie poruszając się po mieście, jeżdżąc na rowerze i swobodnie obracając się w męskich i żeńskich kręgach artystycznych. Prowadziła bogate życie towarzyskie, stając się częścią międzynarodowej społeczności, do której należeli też artyści i artystki ze Szwecji, np. rzeźbiarz Carl Milles. Pod względem twórczym, w Rzymie Kleen rozwinęła się przede wszystkim jako graficzna – to tam powstała wspomniana już litografia Sed non Satiati, a także inne prace o charakterze ezoterycznym. Kleen wysyłała je na wystawy we Włoszech, ale też do Londynu, Paryża, Berlina czy Sztokholmu. Jak wykazała Birte Bruchmüller, w 1905 roku wspólnie z włoskimi i zagranicznymi artystkami Tyra Kleen założyła nawet rzymskie stowarzyszenie Società delle Artiste, z którym wystawiała prace w kolejnych latach.

Po powrocie do Szwecji w 1910 roku Kleen została też jedną z założycielek Stowarzyszenia Szwedzkich Artystek (Föreningen Svenska Konstnärinnor), które walczyło z męską dominacją w świecie sztuki i pomagało kobietom wystawiać swoje prace. Wcześniej szwedzka artystka dołączyła do stowarzyszenia kulturalnego „Nya Idun”, założonego przez Ellen Key, z którą zresztą Kleen przyjaźniła się od 1897 roku, kiedy to po raz pierwszy spotkały się podczas Kongresu Kobiet Skandynawskich w Sztokholmie (forum dla szwedzkich sufrażystek). Gdy w 1910 roku Kleen opublikowała artykuł krytykujący wykluczanie kobiet ze sztuki symbolistycznej, zatytułowała go Symbolism för Alla („Symbolizm dla wszystkich”). Była to bezpośrednia, pełna uznania parafraza tytułu słynnego manifestu Ellen Key Skönhet för Alla („Piękno dla wszystkich”). Key nazwała z kolei Kleen „radykalną bestią” (ett radikalt odjur, w liście z 1900 roku), mając na myśli jej bezkompromisowe podejście do nierówności społecznych i zaangażowanie w emancypację kobiet. Faktycznie, Kleen była nie tylko członkinią wielu ważnych ugrupowań na rzecz artystek w Szwecji, ale też sporo wypowiadała się publicznie na ten temat, np. w swoich publikacjach.

W przeciwieństwie do innych szwedzkich artystek (np. Hilmy af Klint), które twierdziły, że ich twórczością kierują wyższe istoty lub duchy, Kleen w swoim manifeście Form (1908) zdecydowanie odrzuciła sztukę mediumiczną. Uważała, że artystka musi zachować pełną, świadomą i aktywną kontrolę nad swoim dziełem (co odpowiadało teozoficznemu pojęciu adepta). Była to jej strategiczna odpowiedź na mizoginistyczne ataki krytyków (np. Augusta Strindberga), którzy zarzucali kobietom-ezoteryczkom, że nie posiadają własnego geniuszu twórczego, a jedynie „oszukują”, powołując się na natchnienie od duchów. Form był kontynuacją wspomnianego już krytycznego artykułu Symbolism för alla, ale też ostatecznym rozrachunkiem z krzywdzącymi teoriami Péladana.

Podróżniczka i etnografka

Stałe poszukiwania duchowe i rosnące w Europie zainteresowanie wschodnią duchowością skłoniło Tyrę Kleen do podróży na Daleki Wschód. Już w 1911 roku w towarzystwie szwedzkiej pisarki i aktywistki na rzecz kobiet Ellen von Platen (1869– 1955) odwiedziła Indie i Cejlon, co opisała w bogato ilustrowanej relacji Strövtåg i Orienten („Wędrówki po Oriencie”). W latach 1916–1917 odwiedziła USA (wówczas wystawiła kilka prac w Nowym Jorku) i Indie Zachodnie. Natomiast w 1919 roku samotnie udała się na Jawę i Bali w Indonezji, gdzie pozostała do 1921 roku. Tam malowała tancerki dworskie i świątynne oraz badała rytualne mudry, co później opisała w wielu publikacjach, np. książce dla dzieci Ni-Si-Pleng: en historia om svarta barn, berättad och ritad för vita barn [Ni-Si-Pleng: historia o czarnych dzieciach, opowiedziana i narysowana dla białych dzieci] (1924) oraz pracy etnograficznej Tempeldanser på Bali (1936). W uznaniu za tę pracę i „wybitny wkład przyczyniła się do rozwoju nauk antropozoficznych i geograficznych” w 1938 roku została odznaczona srebrnym medalem im. Johana Augusta Wahlberga.

Odkrycie artystki

Ślady dalekich podróży widać oczywiście również w twórczości Kleen niezwiązanej bezpośrednio ze studiami do jej publikacji etnograficznych. Motywy orientalne, w tym fragmenty dżungli z odniesieniami do lokalnych wierzeń oraz inspirację sztuką wschodnią, pojawiały się w obrazach artystki, jak chociażby w Zakazanym owocu czy portrecie Åke Kistnera, szwedzkiego inżyniera, który mieszkał na Bali w latach 1937–1939, dzięki czemu zgromadził dużą kolekcję obiektów etnograficznych (obecnie w zbiorach Statens museer för världskultur).

Pomimo docenienia jej działalności etnograficznej, a nawet wystawianiu prac przez całe życie, Tyra Kleen zastrzegła w swoim testamencie, że cały jej dorobek (przekazany sztokholmskiemu Riddarhuset) nie może zostać otwarty przez kolejne 50 lat. Badania nad jej sztuką rozpoczęły się więc dopiero w 2001 roku, a w 2018 roku Thielska Galleriet zorganizowała pierwszą wystawę prac tej „wagabundy i poszukiwaczki”. W 2026 roku w muzeum Viti w Ålesund pokazywano wystawę Tyra Kleen – A Constant Searcher, powstałą we współpracy z Norrköpings Konstmuseum, w którym to prezentowano prace artystki w 2024 roku (a potem ten sam pokaz gościły muzea w Uppsali, Bohuslän i Halland). Rosnące zainteresowanie twórczością Tyry Kleen widoczne jest również w wielu publikacjach na jej temat, których wybór załączam w bibliografii.

Bibliografia:

• BIRTE BRUCHMÜLLER, The Interplay of Art, Occultism and Emancipation. Subversive Female Perspectives in Tyra Kleen’s Life and Work at the Turn of the Twentieth Century, „Approaching Religion” • Vol. 15, No. 2 • December 2025, 26-48.
• PER FAXNELD, ‘Mirages and visions in the air’. Tyra Kleen and the paradoxes of esoteric art, „Approaching Religion” • Vol. 11, No. 1 • March 2021, 63-76.
• Karin Ström Lehander, The Swedish Artist Tyra Kleen – A Constant Seeker, A Tide of Ghosts: Esotericism and Art, 1.04.2025, on-line: https://www.youtube.com/watch?v=Fi6RIWufYaw
• Sake Santema, Tyra Kleen – Illuminating the Mystical Language of Mudras, „NOW! Bali”, 2026, on-line: https://www.nowbali.co.id/tyra-kleen-illuminating-the-mystical-language-of-mudras/
• Tyra Kleen, „Svenskt kvinnobiografiskt lexikon”, on-line: https://skbl.se/en/article/TyraKleen
• https://www.thielskagalleriet.se/en/utstallning/tyra-kleen-1874-1951-artist-vagabond-adventurer/
• https://www.vitimusea.no/en/utstillingar/tyra-kleen-a-constant-searcher