Jeden z najbardziej rozpoznawalnych malarzy duńskich, geniusz, wirtuoz światła i szaleniec. Tak najczęściej pisze się o Pederze Severinie Krøyerze, ale co na prawdę o nim wiemy?

Studiował malarstwo na Królewskiej Duńskiej Akademii Sztuk Pięknych, a potem udał się w podróż po Europie, w tym po Włoszech i Francji, gdzie zgodnie z ówczesnymi tendencjami skupiał się na życiu prostych ludzi przy pracy. W 1873 roku zdobył pierwszy złoty medal na salonie kopenhaskiej Akademii za obraz Kuźnia w Hornbæk namalowany w duchu naturalizmu. Ten sukces przyniósł mu pierwsze zlecenia od rodziny Hirschsprungów, najważniejszych mecenasów sztuki XIX-wiecznej Danii.

Pobyty w Paryżu i plenery malarskie we francuskich koloniach artystycznych, takich jak Concarneau, zaintrygowały Krøyera do wyjazdu do formującej się właśnie w duńskim Skagen kolonii. Po raz pierwszy przyjechał tam w 1882 roku, i początkowo malował obrazy takie jak pozostali przebywający tam malarze: sceny rodzajowe z udziałem lokalnych rybaków. Ale Krøyer chętnie malował również swoich kolegów i koleżanki po fachu: portretował życie codziennie malarzy i malarek przyjeżdżających na plenery, ale też osiedlających się w Skagen na stałe. Michael Ancher, pierwszy, który zamieszkał w Skagen i poślubił lokalną malarkę, Annę, został serdecznym przyjacielem Krøyera, a wkrótce jego głównym konkurentem.

‍Dlaczego? Bo choć to Ancher umieścił na artystycznej mapie Danii i całej Europy urokliwe Skagen i otrzymywał pierwsze medale i wyróżnienia za nowatorskie sceny przedstawiające dramatyczne życie codzienne rybaków, Krøyer po swoim przyjeździe do kolonii powoli zaczął kraść mu tę atencję i pozycję w środowisku. Najpierw „spapugował” Anchera tym, że poślubił poznaną w Skagen malarkę: w 1889 roku żoną Krøyera została młodsza o 12 lat Marie Triepcke, przyjaciółka Anny Ancher. Młoda para wybrała się w podróż poślubną do Ravello, gdzie wyraźnie rozświetliła się paleta malarska Krøyera.

I to właśnie światło stało się głównym tematem malarskim Krøyera w latach 90. XIX wieku. Po poworcie małżonkó do Skagen malarz zaczął coraz częściej skupiać się na takich scenach i kompozycjach, w których mógł uchwycić wyjątkowe światło Skagen, wyróżniające ten najdalej wysunięty na północ Danii cypel. Morze i plaża, niegdyś scenografia dramatów rybackich, teraz stały się tłem spacerów eleganckich dam, w tym Marie, i samego Krøyera, a letnie wieczory tylko dopełniały onirycznej nastrojowości. Tymi „błękitnymi obrazami” – w których błękit nieba stapia się z kolorem wody – Krøyer umocnił swoją pozycję wśród w Danii, dzięki czemu otrzymywał liczne zlecenia z Kopenhagi, np. na portrety zbiorowe (Spotkanie Towarzystwa Naukowego, 1897; Z Giełdy Papierów Wartościowych w Kopenhadze, 1895). Był też szanowany w środowisku nowoczesnych artystów: w 1893 wstąpił do secesyjnej grupy duńskich malarem i malarzy Den Frie Udstilling, a także współtworzył prywatną szkołę Kunstnernes Frie Studieskoler, alternatywę dla skostniałej Akademii Sztuk Pięknych. Co ważniejsze, zdobył uznanie w Paryżu, również otrzymując medale za obrazy prezentowane na Wystawie Światowej w 1900 roku, dzięki czemu cieszył się międzynarodową sławą. Był to ten moment poróżnienia z Ancherem: choć zazdrosny kolega próbował powtórzyć osławione scenki romantycznych spacerów po plaży, nie był w stanie odtworzyć wrażeniowości i nastrojowości kompozycji Krøyera. Ale ostudzenie przyjaźni między malarzami miało jeszcze jeden powód.

Peder Severin Krøyer był typem maniakalnym, przez co z czasem okazał się trudnym towarzyszem i toksycznym mężem. Jako że osiedlił się w Skagen razem z żoną i córką, sąsiadujący z nimi Ancherowie z pewnością obserwowali sposób, w jaki malarz traktował swoją rodzinę. Krøyer był nie tylko przeciwieństwem Michaela, jeśli chodzi o wsparcie swojej żony-malarki: ze wspomnień Marie wynika, że robił wszystko, aby nie tylko odwieść ją od tworzenia, ale wmawiał też jej, że nie ma żadnego talentu. Napady gniewu i szaleństwa, przeplatające się z epizodami depresyjnymi były też trudne dla ich córki, Vibeke W 1900 Krøyer udał się do szpitala psychiatrycznego w Middelfart, a pięć lat później doszło do sepracji z Marie. Pomimo oficjalnego rozstania, malarz do końca życia przeżywał odejście żony, czemu dał wyraz w obrazie Midsommar w Skagen. To portret zbiorowy lokalnej społeczności: są tu przedstawieni burmistrz Otto Schwartz i jego żona Alba Schwartz, Michael Ancher, Degn Brøndum, Anna Ancher, Holger Drachmann i jego żona Soffi, a także grupa dzieci, w tym Vibeke. Zaś w tle świętojańskiego ognia malarz umieścił Marie wraz z jej ówczesnym partnerem, szwedzkim kompozytorem Hugo Alfvénem, z którym rok później malarka przeprowadziła się do Szwecji.

Malarz umarł dwa lata po wyjeździe Marie, w wieku zaledwie 58 lat. Pozostawił po sobie malarstwo uznane dzisiaj za jeden z najlepszych przykładów „nordyckiego światła”, ale też dom-pracownię, które po dziś dzień można zwiedzać w Skagen.

Bibliografia:

• Skagen” w: Patricia G. Berman, In Another Light: Danish Painting in the Nineteenth Century, London: Thames & Hudson, 2013

• „Skagen” w: Neil Kent, The triumph of light and nature, London: Thames & Hudson, 1987

• „P.S. Krøyer” w: Kirk Varnedoe, Northern Light: Nordic Art at the Turn of the Century, Yale University Press, 1988

• Knud Voss, Skagenmålarna, Stockholm: Bonnier, 1980

• Peder Severin Krøyer, Skagen Konstumeer (on-line) https://skagenskunstmuseer.dk/en/artists/p-s-kroyer/