Zapomniana, choć znacząca malarka szwedzka.

Edukację rozpoczęła w rodzinnej miejscowości Skara, ale jako nastolatka przeniosła się do Sztokholmu, gdzie początkowo uczyła się w artystycznej „zawodówce”, czyli Szkole Szwedzkiego Towarzystwa Rzemiosła Artystycznego Slöjdskolan (dzisiejsza Konstfack). W 1867 roku rozpoczęła studia na Wydziale Kobiet Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych, czyli trzy lata po jego utworzeniu, była więc jedną z pierwszych malarek w Szwecji, które uzyskały akademickie wykształcenie. Na Konstakademien uczyła się w klasie Carla Gustafa Qvarnströma (1810–1867), a potem u Johana Christoffera Boklunda (1817–1880), którzy wyróżniali ją za wnikliwość i pilność. Studia na sztokholmskiej Akademii ukończyła w 1874 roku, po czym w towarzystwie koleżanek z roku Amandą Sidwall (1844–1892) oraz Sophie Södergren (1847–1923) wyjechała na dalszą naukę do Francji.

W Paryżu studiowała pod kierunkiem Tony’ego Roberta-Fleury (1837–1911) w Académie Julian, popularnej wśród Skandynawów i kobiet. Według biografa artystki, Andersa Lindkvista, to Sidwall stała się ulubioną uczennicą nauczyciela, a Nordgren miała trudności z językiem, przez co koleżanka musiała pełnić rolę jej tłumaczki. Z listów Sidwall wynika również, że Nordgren opuściła Académie Julian po około roku. Lindkvist pisze więc, że gdy wróciła do Szwecji, wykonała kilka portretów na zamówienie, a król Oskara II kupił jej obraz Kobieta w oknie pociągu (1877) oraz zachęcił, by ponownie wyjechała do Paryża i kontynuowała studia.

Nordgren wróciła więc do Juliana i spędziła w Paryżu łącznie osiem lat. W jej obrazach z wczesnych lat osiemdziesiątych widać typowy dla wielu skandynawskich artystów uczących się we Francji wpływ Julesa Bastien-Lepage’a czy Léona Bonnata, dających prywatne lekcje imigrantom, którzy nie dostali się na paryską Akademię. Echa ich twórczości widać szczególnie w pracach malarek i malarzy związanych z kolonią artystyczną w Gréz-sur-Loing pod Paryżem, gdzie w szczególnie w latach 80. przebywało wielu Szwedów. Wśród nich musiała być również Nordgren, bo obrazy namalowane w tym czasie przywołują te same motywy i postaci, które znajdziemy chociażby we wczesnej twórczości Carla Larssona.

Anders Lindkvist twierdzi, że Nordgren pobierała również w Paryżu lekcje malarstwa portretowego u Carolusa-Durana (1837–1917), cenionego portrecisty. Jej umiejętności możemy ocenić choćby na przykładzie portretu ukraińskiej malarki poznanej w Académie Julian, Marii Baszkircew (1858–1884):

Jeśli wierzyć relacjom Baszkircew, ukraińską malarkę i Nordgren łączyła serdeczna
przyjaźń; w jej dziennikach czytamy, że artystki dobrze się znały, spędzały razem czas i wspólnie malowały. Według dochodzenia Kamili Dzimiry-Zarzyckiej, która powołuje się choćby na korespondencję i zapiski innych szwedzkich malarek przywoływanych w książce Cariny Rech Becoming artists (2021), mamy nawet prawo podejrzewać, że wśród artystek sportretowanych w obrazie Baszkircew W pracowni z 1881 roku znajduje się właśnie Nordgren, o czym przeczytacie więcej w tekście opublikowanym na blogu Prenumeratorka:

Maria Baszkircew i obraz „W pracowni”. Cz. 2

W przeciwieństwie do większości swoich rodaków i rodaczek wracających po epizodzie francuskim do ojczyzny, Nordgren ruszyła dalej. Spędziła 16 lat w Londynie, udzielając się aktywnie w tamtejszym środowisku artystycznym: była inicjatorką i przewodnicząca 91 Art Club for Ladies oraz jedną z założycielek Women’s International Art Club. W latach 1887–1899 jej prace pojawiały się na salonach Royal Academy oraz na corocznych wystawach letnich. Oprócz tego, że wystawiała w tak prestiżowych galeriach jak Grosvenor Gallery i Grafton Gallery oraz wśród członków Royal Society of British Artists, Society of Oil Painters oraz Society of Painters in Water Colour i Pastel Society, miała również wystawy indywidualne i regularnie prezentowała swoje prace w innych miastach angielskich, np. Birmingham czy Liverpoolu.

Jej malarstwo spotykało się z dużym uznaniem angielskich krytyków sztuki, a Anna Nordgren osiągnęła finansową niezależność dzięki swojej twórczości. W latach 1885–1902 Anna Nordgren brała udział w ponad 200 wystawach. Regularnie wystawiała także w Paryżu (do 1900 roku) i wracała do Francji na plenery malarskie, głównie w Bretanii. Choć często jej obrazy nie są datowane, po motywach pejzażowych i strojach modeli możemy rozpoznać francuską wieś, tak popularną wśród malarzy skandynawskich i nie tylko. Nawet powierzchowny przegląd jej twórczości świadczy o jej przywiązaniu do stylu wykształconego jeszcze podczas pobytu w Paryżu: rozmyta plama barwna i swobodny dukt pędzla przypominają technikę impresjonistów, jednak stonowana kolorystyka i mniej istotna „wrażeniowość” tematu stanowią o dość powściągliwym realizmie i przywiązaniu do akademickiej tradycji.

Była też na bieżąco ze sprawami szwedzkimi, bowiem w 1886 roku wzięła udział w buncie Przeciwników (Opponenterna), czyli wystąpieniu młodych artystów i artystek przeciwko zasadom działania Królewskiej Akademii Sztuk Pięknych w Sztokholmie. Z braku reakcji instytucji na postulaty unowocześnienia programu na modłę francuską, grupa zawiązała niezależny Związek Artystów, do którego Nordgren zapisała się jako jedna z sześciu artystek. W ogóle była osobą radykalną, walczyła o prawa kobiet, dzięki sukcesowi w Anglii była niezależna (nie tylko finansowo) i konsekwentnie broniła swoich poglądów. Niestety, kiedy na przełomie XIX i XX wieku postanowiła wrócić do Szwecji na stałe, nie spotkała się z takim uznaniem, jakim cieszyła się za granicą. Był to niestety casus wielu artystek, jak choćby Julii Beck, która, pomimo nagród i tytułów przyznanej jej we Francji, została zapomniana w ojczyźnie. Ciekawe, że choć obecnie pamięć o Beck jest już od lat przywoływania, choćby za sprawą działań badaczek z Nationalmuseum w Sztokholmie, szwedzka historia sztuki wciąż wspomina Nordgren marginalnie, a twórczość nie jest powszechnie znana.

Za jeden z powodów zignorowania sukcesów Beck w Szwecji uznawano jej „kosmopolityczny” impresjonizm i odwrócenie się od narodowej tematyki w czasie eksplozji narodowego romantyzmu. Z Nordgren mogło być podobnie, choć w jej twórczości, szczególnie późnej, znaleźć można wiele scen rodzajowych ukazujących chłopów, szczególnie z centralnego regionu Dalarna. Nordgren podejmowała co prawda wcześniej tematykę z życia wsi Francji, Anglii i Irlandii, a motyw biedy i chłopskich dzieci tulonych przez matkę być dość powszechny i popularny nie tylko w Szwecji. Jednak to właśnie wybór Dalarny, uwielbianego przez narodowych romantyków ucieleśnienia „szwedzkości” mógł być próbą nawrócenia się na lokalną tematykę i powrót do łask rodzimej krytyki.

Dzisiaj obrazy Nordgren znajdziemy głównie w prywatnych kolekcjach i na rynku sztuki. Kilka przykładów znajduje się również w zbiorach publicznych, np. w Nationalmuseum w Sztokholmie czy Dalarnas museum w Falun. Na ekspozycji stałej widziałam jej pracę chyba tylko raz: Muzeum Sztuki w Göteborgu ma na ekspozycji stałej Dziewczynę łuskającą groch, a więc dzieło bliższe „tradycyjnej” tematyce wiejskiej niż bardziej nowoczesne obrazy malarki.

Bibliografia:

• Karolina Dzimira-Zarzycka, Maria Baszkircew i obraz „W pracowni”. Cz. 2, „Prenumeratorka”, on-line:
  https://prenumeratorka.pl/maria-baszkircew-i-obraz-w-pracowni-cz-2/.
• Anders Lindkvist, Anna Nordgren. En kosmopolit på sekelskiftets konstscen. Praca magisterska, Uppsala universitet: Konstvetenskapliga institutionen, Uppsala 2011.
• Anders Lindkvist, Anna Christina Nordgren, „Svenskt kvinnobiografiskt lexikon”, on-line: www.skbl.se/sv/artikel/AnnaNordgren
• Carina Rech, Becoming Artists: Self-Portraits, Friendship Images and Studio Scenes by Nordic Women Painters in the 1880s, Stockholm 2021.