O tej szwedzkiej artystce napisano już chyba wszystko jako o pionierce abstrakcjonizmu.

Ale ja chciałabym spojrzeć na nią nie z perspektywy herstorii, ale w kontekście sztuki Północy.

Hilma należała do drugiego pokolenia kobiet studiujących w Akademii Sztuk Pięknych w Sztokholmie, otwartej na studentki od 1864 roku. Jej nauczycielami byli Georg von Rosen i August Malmström, specjalizujący się w scenach historycznych i mitologicznych. I faktycznie, w późniejszej twórczości af Klint również znajdziemy odniesienia do nordyckiej spuścizny: choćby drzewa Yggdrasil oraz motywów ze szwedzkiego malarstwa ludowego.

Hilmę od młodych lat fascynowała przede wszystkim natura. Początkowo malowała pejzaże, szkicowała kwiaty i ilustrowała botaniczne prace Linneusza. Ta wiedza z zakresu biologii i fizyki oraz umiejętności wynikające z wnikliwej obserwacji natury wpłynęły znacząco na charakter jej abstrakcyjnych dzieł.

️W 1897 roku Hilma af Klint, Anna Cassel, Sigrid Hedman, Cornelia Cederberg i Mathilda Nilsson stworzyły grupę Pięciu (De Fem). Malarki poznały się na studiach na sztokholmskiej Akademii, a połączyło je zainteresowanie spiritualizmem. Podczas spotkań kontaktowały się z wyższymi mocami poprzez Annę, pełniącą rolę medium i dzięki swoim umiejętnościom przewodniczącej całej grupie. Głęboko wierzące artystki spotykały się na seansach, podczas których nie tylko otrzymywały wiadomości z innych krain, ale też na ich podstawie wspólnie tworzyły. Wstępne szkice o charakterze malarstwa automatycznego zaowocowały 27 małymi obrazami olejnymi wykonanymi między październikiem 1906 a wrześniem 1907 roku. To one były podstawą do kompozycji abstrakcyjnych, które jako pierwsza miała namalować właśnie Hilma af Klint.

Klint stworzyła bardzo bogaty i różnorodny słownik symboli, kolorów i form, którym nadawała szczególne znaczenie. Barwom przypisywała na przykład symbolikę płci, a poszczególne kształty odnosiły się do innych wartości czy pojęć. Na przykład często pojawiał się w jej twórczości ślimak – symbol nieskończoności, którego kształt nadała również zaprojektowanej przez siebie przestrzeni do ekspozycji jej największych kompozycji, w tym serii Dziesięć największych.

Dziesięć największych to seria obrazów ilustrujących różne etapy życia: od dzieciństwa po starość, namalowanych przez af Klint w 1907 roku. Z najnowszych badań wynika jednak, że w pracy nad wielkoformatowymi obrazami pomagała jej Cornelia Cederberg, człońkini grupy Pięciu. Jak się okazuje, wiele innych dzieł przypisywanych Hilmie nie było wykonanych wyłącznie przez nią.

Najlepszym tego przykładem jest seria Świątynia, która z uwagi choćby na swój rozmach musiała być dziełem grupowym. Hedvig Martin w eseju „Who created The Paintings for the Temple?” z 2023 roku dowiodła nawet, że 14 z wykonanych w latach 1906-1907 obrazów powstało spod pędzla Anny Cassel. Zdaniem Martin malarka przywiązywała większą wagę do szczegółów, a jej sposób nakładania farby był ostrożniejszy niż ekspresyjna technika af Klint.

Wszystkie 193 obrazów do Świątyni wymyślonej przez Hilmę powstało w latach 1906-1915, co wykracza poza ramy czasowe funkcjonowania grupy Pięciu. Martin podkreśla współpracę Cassel, z którą Hilma pozostała w relacji po rozwiązaniu De Fem, ale biografiści af Klint Kurt Almqvist oraz Julia Voss zasugerowali, że przy pracy mogło brać udział aż 13 różnych artystek.

Jak się więc okazuje, pierwsza abstrakcjonistka w historii sztuki nie była sama. I nie chodzi o mistyczne isoty i Wysokich Mistrzów, z którymi Hilma af Klint komunikowała się podczas swoich okulstycznych wizji, których wynikiem była jej niezwykła twórczość. Teozoficzne podłoże jej twórczości wynika ze znajomości dzieł szwedzkiego mistyka, Emanuela Swedenborga. Ale wymyślenie abstrakcji należy przypisać wszystkim malarkom należącym Grupy Pięciu. Organizowały one wspólne seanse, podczas których eksperymentowały z rysunkiem automatycznym, należały również w późniejszych latach do wielu ugrupowań teozoficznych, takich jak Edelweissförbundet. Szczególnie ważną postacią jest Annie Cassel, która najprawdopodobniej była współautorka obrazów Klint, a na pewno jej partnerką życiową. Hilma i Anna poznały się w 1878 roku w Slöjdskolan (później Tekniska skolan), a potem razem kontynuowały studia na sztokholmskiej Akademii Sztuk Pięknych.

Więcej o ich długoletniej relacji dowiemy się ze spektaklu dla młodzieży HILMA I ANNA w reżyserii Nadji Hjorton według scenariusza Dimen Hamy Abdulli.